0:00
Hadi hazırsanız hemen konuya dalalım.
0:02
Size direkt bir bulmacayile başlıyorum.
0:04
Bu eski metinler var ya aslında
0:06
çözülmeyi bekleyen birer şifre gibiler.
0:09
Bakalım ilk şifreyi birlikte kırabilecek
0:11
miyiz? Şimdi ekrandaki şu ifadeye
0:13
dikkatle bir bakın. Askeri İslam'ı beden
0:17
üzerinde görecek. Şöyle bir düşününce
0:19
modern Türkçeyle aklınıza ne geliyor?
0:22
Herhalde bir asker ve bir de beden yani
0:24
vücutla ilgili bir şey değil mi? Ama
0:26
işte tarih bize ilk bakışta
0:29
göründüğünden çok daha fazlasını
0:30
söylüyor. İşte işin ilginçleştiği yer
0:33
tam da burası. Meğerse o dönemdeki
0:36
askeri bir metinde beden kelimesi bizim
0:38
bugün anladığımız gibi vücut demek
0:40
değilmiş. Tamamen farklı bir anlama
0:42
geliyor. Kale duvarı yani sur.
0:45
Düşünebiliyor musunuz? Yani ifade bir
0:48
askerin kale surlarının üzerinde
0:49
belirdiği anı anlatıyor. Bu bizim ilk
0:53
ipucumuz. Gördünüz mü? Aslında bu eski
0:55
metinleri okumak tam anlamıyla bir şifre
0:58
çözme oyunu gibi. İşte ben de bu bölümde
1:00
size bu şifreleri bir bir açacak,
1:02
tarihin o gizli dilini anlamanızı
1:04
sağlayacak anahtarları vereceğim. O
1:06
zaman ilk anahtarımızla başlayalım.
1:08
Kelimeler. Bazen kelimeler bildiğimiz
1:11
gibi değildir. Ya zamanla anlamları
1:13
kaymıştır ya da belli bir alanda çok
1:16
özel teknik bir anlam kazanmıştır.
1:18
Hazırsanız size ne demek istediğimi
1:20
birkaç hızlı örnekle göstereyim. Mesela
1:23
şu kelimeye bir bakın. Asitane kulağı
1:25
nasıl geliyor? Böyle görkemli saray gibi
1:28
önemli bir yeri çağrıştırıyor değil mi?
1:30
Ama ne acaba tam olarak? Cevap geliyor.
1:33
İstanbul. Evet bildiğimiz İstanbul.
1:36
Asithane başkent için kullanılan çok
1:38
saygılı Farsça kökenli bir ifadeymiş.
1:41
İşin güzelliği de şu ki kelimenin asıl
1:43
anlamı eşik demek. Yani imparatorluğun
1:46
eşiği, merkezi ne kadar zarif bir
1:48
benzetme değil mi? Peki bir tane daha
1:51
gelsin. Natüvan. Bu da böyle oldukça
1:54
edebi, şiirsel bir kelime gibi duruyor.
1:56
Sanki birinin karakterini anlatan bir
1:58
sıfat gibi. Ne dersiniz? Natan, kısaca
2:01
güçsüz, zayıf, aciz demek. Bakın şifre
2:05
nasıl çözülüyor. Farsçada tüvan güç
2:07
demek. Başına gelen na ise bir
2:09
olumsuzluk eki. Yani kelimenin anlamını
2:12
tam tersine çeviriyor. İşte bu küçük
2:14
ekler var ya bazen bütün anlamı onlar
2:17
değiştiriyor. Tamam kelime dağırcığı
2:19
cepte. Bu ilk adımda harika. Ama hepimiz
2:22
biliyoruz ki bir dili anlamak için
2:24
sadece kelime bilmek yetmez. Asıl mesele
2:26
bu kelimeleri birbirine neyin bağladığı
2:29
yani gramer. O yapıyı da çözmemiz lazım.
2:31
Hadi gelin şimdi o yapının nasıl
2:33
işlediğine bakalım. İşte geldik ikinci
2:35
anahtarımıza. Gramer bulmacası. Yani
2:38
kelimeler nasıl yapılıyor? Birbirine
2:40
nasıl bağlanıyor? Eğer bunu anlarsak
2:43
bulmacanın gerçekten de çok önemli bir
2:45
parçasını yerine oturtmuş olacağız.
2:47
Arapçadan gelen kelimelerin sırrı
2:49
genellikle vezinlerde yani kelime
2:51
kalıplarında gizlidir. Şöyle düşünün.
2:54
Elinizde üç tane sessiz harften oluşan
2:56
bir kök var. Mesela da, B, R. Sonra bunu
2:59
alıp diyelim ki tefil diye bir kalıba
3:00
yerleştiriyorsunuz. Sonuç ne mi oluyor?
3:03
Yepyeni bir kelime. Tedbir. Tıpkı bir
3:05
kurabiye kalıbından yeni bir şekil
3:07
çıkarmak gibi. Harika değil mi? Farsça
3:10
tamlamalarda ise işin sırrı sihirli bir
3:13
yapıştırıcıda. Bu genelde i ya da yı
3:16
gibi bir sesli harf oluyor. Mesela bakın
3:19
sene ve mübareke kelimelerimiz var.
3:21
Araya o i yapıştırıcısını koyduğumuz
3:24
anda hop seneyi mübareke. Yani mübarek
3:28
yıl oluyor. Tabloda da görüyorsunuz
3:30
aslında yapı ne kadar basit ve ne kadar
3:33
da etkili. Harika. Artık kelimelerimiz
3:36
var. Onları nasıl birleştireceğimizi de
3:38
öğrendik. Şimdi sıra geldi son ve belki
3:41
de en önemli anahtarımıza. Bütün bunları
3:43
birleştirip bir tarihçi gibi okumak.
3:46
Yani işin içine kültürel ve tarihsel
3:48
bağlamı katmak. Şimdi bir anlına sadece
3:51
ekrandaki yazıya odaklanın. Bu sadece
3:54
yan yana gelmiş harfler değil. Aynı
3:56
zamanda başlı başına bir sanat eseri
3:59
değil mi? İşte bu estetik görüntünün
4:01
arkasında gerçekten çok güçlü bir anlam
4:03
var. Ti bidri yani esirgenmeyen keskin
4:08
kılıç. Bakın bu sadece keskin kılıç
4:11
demek değil. esirgenmeyen ifadesiyle
4:14
birlikte muazzam bir gücü, bir
4:17
kararlılığı anlatan neredeyse epik,
4:20
edebi bir imgeye dönüşüyor. İşte bağlamı
4:23
bilmek bu demek. Kelimelerin arkasındaki
4:25
o duyguyu, o gücü hissetmek demek.
4:28
Mesela çok pratik bir örnek. Okuma
4:30
kurallarını bilmek tarihi figürleri bile
4:33
birbirinden ayırmamızı sağlıyor. Bakın
4:35
ekranda sanki Sultan Ahmet evvel yazıyor
4:38
ama biz artık Farsça tamlama kuralını o
4:40
yapıştırıcıyı biliyoruz. Bunun aslında
4:43
Sultan Ahmed'i evvel yani 1. Ahmet
4:45
olduğunu hemen anlıyoruz. Kısacası olay
4:48
şu: Kelime bilgisi, gramer kuralları ve
4:51
tarihsel bağlam. İşte bu üç anahtarı
4:54
elinize aldığınızda başta size anlamsız,
4:56
kafa karıştırıcı gelen o metinler var ya
4:59
bir anda o döneme açılan bir pencereye
5:01
paha biçilmez birer belgeye dönüşüyor.
5:04
Peki güzel de bütün bu şifre çözme işi
5:06
neden bu kadar önemli? Yani neden
5:09
geçmişin dilini anlamak için bu kadar
5:10
uğraşalım ki? Çünkü artık sizin de
5:13
elinizde bir alet çantası var. Bu üç
5:16
anahtarla kelimelerin o özel tarihsel
5:19
anlamlarını, gramerin o kalıp ve
5:21
yapıştırıcı dediğimiz mantığını ve en
5:24
önemlisi bağlamın bütün hikayeyi nasıl
5:26
ortaya çıkardığını artık biliyorsunuz.
5:29
Ve bu gerçekten çok önemli. Çünkü
5:31
geçmişin dilini anlamak basit bir çeviri
5:33
yapmak demek değil. O dönemin zihin
5:35
dünyasına girmek demek, onların bakış
5:38
açısını kavramak demek. Tarihi doğru
5:40
anlamanın, doğru yorumlamanın tek yolu
5:42
bu. Peki, bitirmeden önce aklınıza bir
5:45
soru bırakmak istiyorum. Madem geçmişin
5:47
dilinde bu kadar şifre var, acaba bugün
5:50
her gün kullandığımız, kendi dilimizde
5:52
farkında bile olmadan taşıdığımız ne
5:55
gibi gizli anlamlar, ne gibi tarihsel
5:57
kodlar olabilir? Bence üzerine biraz
