0:00
Hiç düşündünüz mü? Erken dönem İslam
0:02
alimleri peygamberin öğretilerini
0:04
korumak için nasıl karmaşık ve bir o
0:06
kadar da etkileyici bir sistem kurdular?
0:08
İşte bugün binlerce yıllık bu bilgi
0:10
aktarımının ardındaki o müthiş bilime
0:13
yani hadis ilmine yakından bakıyoruz.
0:15
Aslında her şey bu temel soruyla
0:17
başlıyor. Düşünsenize yüzyıllar boyunca
0:20
aktarılan sözler var. Bunların bozulmaya
0:23
hatta uydurmalara karşı nasıl
0:25
korunduğunu anlamak için adeta bir
0:27
dedektif gibi iz süreceğiz. Bu bir nevi
0:30
özgünlük arayışının hikayesi. Şimdi
0:33
karşılarındaki ilk ve en temel sorun
0:36
şuydu. Peygamberin öğretileri yani
0:38
sünnet yayıldıkça kaybolmaktan veya en
0:42
kötüsü değiştirilmekten nasıl
0:44
korunacaktı? İşte bütün o devasa sistem
0:47
tam da bu soruya bir cevap olarak doğdu.
0:50
Bakın burası gerçekten çok ilginç.
0:52
Başlangıçta hadislerin öyle hemen yazıya
0:55
geçirilmesi pek teşvik edilmemiş. Neden
0:57
mi? Çünkü o dönemdeki en ama en büyük
1:00
öncelik Allah'ın kelamı olan Kur'an'ın
1:02
saflığını korumaktı. Yani başka hiçbir
1:05
sözle karışmaması gerekiyordu. İşte bu
1:07
hassasiyet hadislerin korunması için
1:10
bambaşka bir yöntemin daha çok sözlü ve
1:12
insan odaklı bir sistemin gelişmesine
1:14
yol açtı. Peki çözümün ilk adımı neydi?
1:18
Güvenilir bir insan zinciri oluşturmak.
1:21
Yani bilginin kaynağından bize kadar
1:24
ulaşana dek geçtiği her bir halkanın,
1:26
her bir insanın sağlam olması
1:28
gerekiyordu. İşte bu zincirin ilk üç
1:31
kritik halkası tam da bu nesillerdi.
1:33
Peygamberi bizzat görmüş olan sahabeler,
1:36
sonra onları gören tabiin kuşağı ve
1:38
onlardan sonra da tabiini gören Etbut
1:41
tabiin. Yani kabaca 7 ve 9. yüzyıllar
1:45
arasındaki bu dönemde yaşayan bu üç
1:47
kuşak bilginin ilk ve en saf
1:49
aktarılıcıları olarak kabul ediliyor.
1:51
Sahabi olmak için kriterler oldukça net
1:54
ve katıydı. Öyle sadece peygamberi
1:56
görmek yetmiyordu. Peygamberliği
1:58
döneminde onu göreceksin, ona
1:59
inanacaksın ve en önemlisi bu iman üzere
2:02
öleceksin. Zincirin eyk halkasının bu
2:05
kadar sağlam tanımlanması aslında tüm
2:07
sistemin temelini oluşturuyordu. Tamam,
2:10
bir zinciriniz var. Çok güzel. Peki ama
2:12
bu zincirdeki her bir insanın güvenilir
2:14
olduğunu nereden bileceksiniz? İşte bu
2:16
soru bizi dost doğru hadis ilminin
2:19
kalbine götürüyor. Alimler cerh ve tadil
2:23
adını verdikleri gerçekten de inanılmaz
2:26
bir disiplin geliştirdiler. Bu kelimenin
2:28
tam anlamıyla bir ravi eleştirisi
2:31
bilimiydi. Yani hadisi bize aktaran her
2:34
bir kişinin hafızası, dindarlığı,
2:36
karakteri, kısacası güvenilirliği en
2:38
ince ayrıntısına kadar araştırılıyordu.
2:41
Tabii bu noktada akla hemen şu soru
2:43
gelebilir. Yahu bu bildiğimiz dedikodu
2:45
değil mi? Alimler bu ayrımı çok net bir
2:48
şekilde yapmışlar. Buradaki amaç kişisel
2:50
bir karalama değil, tamamen dini
2:52
bilginin kaynağını korumak için yapılan
2:55
kamusal bir hizmet. Bu yüzden de gıybet
2:58
yasağının bir istisnası olarak görülmüş.
3:00
Hatta bu bilimde farklı yaklaşımlar
3:02
vardı. Mesela müteşeddit yani aşırı
3:05
titiz olarak bilinen alimler o kadar
3:07
katıydı ki onlar bir raviye güvenilir
3:10
dediğinde bu adeta bir kalite mührü
3:12
gibiydi. Sorgusuz sualsiz kabul
3:14
edilirdi. Ama aynı alimler birine zayıf
3:17
derse o kişi hemen reddedilmezdi. Belki
3:20
de standartları çok yüksek olduğu için
3:22
böyle dedi diye düşünülür. Başka
3:24
alimlerin de görüşlerine bakılırdı.
3:26
Güvenilir raviler ve rivayetler
3:28
belirlendikten sonraki aşama neydi peki?
3:30
Tabii ki bu bilgileri artık düzenli bir
3:33
şekilde kitaplarda toplamak yani dağınık
3:35
notlardan ve hafızalardan kütüphanelere
3:38
geçme zamanı gelmişti. Burada iki önemli
3:41
kavram karşımıza çıkıyor. Tedvin ve
3:44
tasnif. Tedvin ilk toplama işlemi. Yani
3:47
her şeyin bir araya getirildiği böyle
3:49
ham veri aşaması gibi düşünebilirsiniz.
3:52
Tasnif ise bu ham verinin artık konulara
3:55
veya ravi isimlerine göre yani
3:58
bildiğiniz bir kütüphane sistemi gibi
4:00
düzenlenmesi işi. Genelde hadis denince
4:03
akla hemen Buhari gelse de ilk
4:05
sınıflandırma çalışmaları aslında hicri
4:07
2. yüzyılda yani yaklaşık 8. yüzyılda
4:10
İmam Malik gibi alimlerle başladı. 3.
4:14
yüzyıl yani 9. yüzyıl ise bugün
4:16
bildiğimiz en meşhur ve en hacimli
4:18
eserlerin derlendiği altın çağı olarak
4:21
kabul ediliyor. Bakın İmam Şafii'nin
4:24
İmam Malik'in Muatta adlı eseri için
4:26
söylediği şu söz o kitabın kendi
4:28
dönemindeki önemini ve güvenilirliğini
4:30
ne kadar harika özetliyor. Allah'ın
4:33
kitabından sonra yeryüzünde Malik'in
4:35
kitabından daha sahih bir kitap yoktur.
4:38
Ve bu henüz Buhari'nin meşhur eseri
4:40
ortada yokken söylenmiş bir söz. Peki bu
4:43
devasa kitaplar nasıl düzenlendi? Mesela
4:46
cami türü eserler en geniş
4:48
koleksiyonlardı. İnançtan ahlaka kadar
4:51
dinin sekiz ana konusunu da kapsarlardı.
4:54
Sünenler ise sadece fıkıh yani hukuk
4:56
konularına odaklanırdı. Müsnetlerse
4:59
bambaşka bir mantıkla konulara göre
5:01
değil de hadisi ilk rivayet eden
5:04
sahabinin ismine göre alfabetik olarak
5:08
Şimdi gelin bu devasa kütüphane ile
5:10
ilgili bazı önemli detaylara ve sıkça
5:13
düşülen bazı yanılgılara bakalım. Mesela
5:16
en hacimli eserlerden biri olan Ahmed
5:19
bin Hanbel'in Müsnedi. Bu kitaptaki her
5:21
şeyin %100 doğru olduğunu yani sahih
5:25
olduğunu söyleyebilir miyiz? Cevap çok
5:27
net. Hayır. Bunun nedeni de alimlerin
5:30
farklı hedeflere sahip olması. Buhari
5:33
gibi alimlerin amacı bir elek kullanarak
5:35
sadece en güvenilir yani sahih hadisleri
5:38
toplamaktı. Ama Ahmed bin Hanbel'in
5:40
hedefi daha çok denize ağ atmak gibiydi.
5:43
Eline ulaşan rivayetleri mümkün
5:45
olduğunca kapsamlı bir şekilde bir araya
5:47
getirmek istiyordu. E hal böyle olunca
5:50
eserinde doğal olarak zayıf rivayetler
5:52
de bulunuyor. Hadi hızlı bir bilgi
5:54
kontrolü yapalım. Sahabe biyograferi
5:56
üzerine yazılmış en önemli eserlerden
5:59
biri olan el-istiab sizce İbnü'lül
6:01
Esir'e mi aittir? Doğru değil. Bu sıkça
6:05
karıştırılan bir nokta. El İstiab İbn
6:08
Abdülber'e aittir. İbnü'l Esir'in bu
6:11
konudaki çok meşhur eseri ise Üsdül
6:14
Gabed'dir. İşte bu alan tam da bu kadar
6:16
hassas ve kesin bilgi gerektiren bir
6:18
alan. Bu alanı daha iyile anlamak için
6:21
aklımızda tutmamız gereken birkaç
6:23
anahtar terim var. Mesela mevkuf sözün
6:26
peygambere değil de bir sahabeye ait
6:29
olduğu rivayet demek. İhtisar büyük bir
6:31
eseri kısaltmak, özetlemek. Zevaitse
6:35
farklı kitaplardaki hadisleri
6:36
karşılaştırıp birinde olup diğerinde
6:38
olmayanları derlemek anlamına geliyor.
6:40
Ve tabii ki isnat o meşhur ravi
6:43
zincirinin yani aktarım zincirinin ta
6:45
kendisi. Ve bütün bunlar bizi günümüze
6:48
getiriyor. Bir an için düşünün. bilginin
6:51
kaynağını sorgulamak, haberi getirenin
6:53
güvenilirliğini ve niyetini araştırmak,
6:55
kanıt zincirini titizlikle çakip etmek.
6:58
Bütün bu prensipler 1400 yıl önce dini
7:01
bir geleneği korumak için
7:02
geliştirilmişti. Günümüzün en büyük
7:04
sorunlarından biri olan dezenformasyonla
7:06
mücadele ederken belki de ihtiyacımız
7:08
olan ilham bu kadim doğrulama biliminin
7:11
metodolojisinde saklanır. Ne dersiniz?
