Up next in 10
Auzef Türkistan Tarihi 2024-2025 Vize Soruları,
Auzef Tarih
https://lolonolo.com/2026/03/20/turkistan-tarihi-2024-2025-vize-sorulari/
https://lolonolo.com
Show More Show Less View Video Transcript
0:00
Merhaba, hepiniz hoş geldiniz. Bugün
0:02
gerçekten çok katmanlı, çok önemli bir
0:04
konuya dalıyoruz. Türkistan. Bir
0:06
zamanlar tek parça olan bu devasa
0:08
coğrafya nasıl oldu da bir asır içinde
0:11
imparatorlukların, büyük isyanların ve
0:13
en sonunda cetvelle çizilen sınırların
0:15
hikayesiyle bambaşka bir hale geldi?
0:18
İşte bu yolculuk aslında bugünkü Orta
0:20
Asya'nın şifrelerini çözmemize de
0:21
yardımcı olacak. Hadi başlayalım. Şimdi
0:25
temel sorumuz şu ve ilk başta basit gibi
0:27
elebilir. Kocaman tek bir Türkistan
0:30
vardı değil mi? Peki nasıl oldu da bugün
0:33
haritalarda gördüğümüz o beş farklı isan
0:36
ülkesi ortaya çıktı? İşte bu sorunun
0:38
cevabı bizi tarihin gerçekten de en
0:41
çalkantılı, en karmaşık dönemlerinden
0:43
birine götürecek. Her şeyden önce
0:45
bugünkü sınırlardan çok çok öncesine
0:48
gitmemiz lazım. bölgede yepyeni güçlerin
0:50
sahneye çıktığı, dengelerin değiştiği
0:52
bir döneme ve bu yolculuk bizi doğrudan
0:55
Özbeklerin yükselişine götürüyor. Şimdi
0:58
Özbek denince birçoğumuzun aklına gelen
1:00
bir resim var değil mi? Hani o görkemli
1:02
Timur imparatorluğunun ardında onun
1:04
gölgesinde kalmış küçük bir kabile gibi.
1:06
Ama işin aslı gerçekten bu mu? Tarihe
1:09
biraz daha yakından bakınca hikayenin
1:11
bundan çok daha farklı olduğunu
1:12
görüyoruz. Hatta tam tersi diyebiliriz.
1:15
Bakın 15. yüzyıla geldiğimizde Özbekler
1:19
aslında Orta Asya'daki en büyük ve en
1:21
güçlü göçebe gruplarından biriydi. Yani
1:24
Timur imparatorluğu gücünü kaybetmeye
1:26
başladığında onlar oradaki boşluğu
1:28
doldurmak için hazır ve nazırdı. Peki bu
1:32
yeni gücü, bu yeni devleti kimler
1:34
şekillendirdi? İki tane kilit isim var
1:36
burada. Birincisi Ebul Hayran. düşünün.
1:39
Dağınık haldeki Özbek boylarını bir
1:41
araya getiriyor ve 1451'e gelindiğinde
1:44
Türkistan'ın neredeyse yarısını kontrol
1:46
ediyor. Sonra sahneye onun torunu
1:48
çıkıyor. Muhammed Şeybani Han. O da
1:50
dağılan Özbekleri tekrar bir araya
1:52
getiriyor. Babür Şah'ı yeniyor ve 1500
1:55
yılında Şeyiler devleti kurarak bölgenin
1:57
kaderini tamamen değiştiriyor. Peki
2:01
şimdi hikayede hızlı bir şekilde ileri
2:03
saralım. Zaman makinesine atlayıp 19.
2:06
yüzyıla gidiyoruz. Neden mi? Çünkü bu
2:09
dönemde Rus İmparatorluğu sahneye
2:11
çıkıyor ve bölge için sömürgecilik
2:14
dönemi başlıyor. Ruslar bölgeye
2:16
geldiğinde ilk işleri ne oldu dersiniz?
2:18
Kontrolü sağlamlaştırmak. İşte bu amaçla
2:21
1867'de Türkistan genel valiliği
2:24
kurdular. Yani işgal edilen bütün
2:26
toprakları tek bir merkezden yönetmek
2:28
için devasa bir idari yapı. Ve bu
2:30
yapının başına da General Kaufman'ı
2:32
getirdiler. Eee, kağıt üzerinde yeni bir
2:35
düzen kurulmuştu ama acaba yerel halk bu
2:38
durumdan memnun muydu? Ruslar her ne
2:40
kadar biz buraya medeniyet getiriyoruz
2:43
deseler de halkın tepkisi hiç de
2:45
bekledikleri gibi olmayacaktı.
2:47
Memnuniyet ne kelime? Aslında isyan için
2:49
o kadar çok sebep birikmişti ki şöyle
2:52
bir düşünün. En verimli topraklarınız
2:54
alınıyor ve hiç tanımadığınız Rus
2:55
göçmenlere yani mujiklere veriliyor. Bu
2:58
yetmezmiş gibi belinizi büken ağır
3:00
vergiler getiriliyor. Yönetime kimler mi
3:03
atanıyor? Hukan Hananı, Hudayyar gibi
3:05
tamamen Rusların kontrolündeki kukla
3:07
yöneticiler. Buhara Emirliği gibi köklü
3:09
bir devlet bağımsızlığını kaybedip Rus
3:11
himayesine giriyor. Eee bardağın taşması
3:14
artık an meselesiydi. Ve o bardak taştı.
3:17
Birikmiş bütün o öfke 20. yüzyılın
3:20
başlarında devasa bir patlamaya dönüştü.
3:22
İşte bu patlama 1916'daki büyük
3:25
ayaklanmaydı. Sadece bir bölgeyi değil,
3:28
bütün Türkistan'ı, sadece bir grubu
3:30
değil, toplumun her kesimini içine alan
3:33
muazzam bir isyandı. Tam da Bilya
3:36
Savaşı'nın en haretli zamanları Rus
3:39
çarından bir ferman geliyor. İşte bu
3:42
ferman o birikmiş öfke barut fıçısını
3:44
ateşleyen kıvılcım olacaktı. Hani derler
3:47
ya bardağa taşıran son damla. Peki ne
3:49
yazıyordu bu fermanda? İki kelime
3:52
zorunlu askerlik. Fermana göre
3:54
Türkistan'dan tamı tamına yarım milyon
3:57
erkek kendilerini sömüren, topraklarına
3:59
el koyan bir imparatorluk için savaşın
4:02
geri hizmetlerinde çalışmaya
4:03
zorlanıyordu. Bu sadece bir görev emri
4:06
değildi. Bu büyük bir onur kırklığıydı.
4:09
Tabii ki Türkistan halkı buna hayır
4:11
dedi. Kendilerini ezen bir imparatorluk
4:14
için neden kan döksünlerdi ki? O dönemde
4:16
ortaya atılan halkın Rus ordusuna
4:19
katılmaya hevesli olduğu yönündeki
4:21
propagandalarsa tarihsel gerçeklerin
4:23
yanında tamamen anlamsız kalıyor. Rus
4:25
İmparatorluğu tarih sahnesinden çekildi.
4:28
Yerine Sovyetler Birliği geldi. Peki
4:30
bölge için bir şey değişti mi? Aslında
4:32
değişti ama belki de daha kötüye.
4:34
Bölgenin kaderi bu sefer savaş
4:36
meydanlarında değil, Moskova'da
4:37
masaların üzerinde cetvellerle ve kalem
4:40
darbeleriyle yeniden yazıldı. İşte
4:42
Sovyetlerin bu meşhur razmejavya ne
4:44
politikası tam olarak bu demekti.
4:46
Razmejevaniye kulağa karmaşık geliyor
4:48
ama aslında anlamı basit. Ulusal
4:51
bölgesel sınırlandırma. Yani Sovyetler
4:54
Türkistan coğrafyasını alıp etnik köken
4:57
dedikleri bir temele göre tamamen yapay
4:59
cumhuriyetlere böldüler. Bu süreç
5:01
1924'te resmen başladı ve bugünkü Orta
5:05
Asya haritasının temelleri işte o gün
5:07
atıldı. Ama bu sadece haritada bir çizgi
5:09
çekmekten çok daha fazlasıydı.
5:11
Yüzyıllardır içe yaşayan insanlar,
5:13
kültürler, aileler bir anda farklı
5:16
ülkelerin vatandaşı oldu. Mesela
5:18
Akmescit ve Çimkent bir anda
5:19
Kazakistan'a geçti. Semerkant ve Taşkent
5:22
gibi tarih kokan şehirler Özbekistan'ın
5:24
oldu. Issık Göl ise Kırgızistan'a
5:26
bağlandı. Bu yapay sınırlar tahmin
5:28
edersiniz ki gelecekte yaşanacak bir
5:30
sürü sorunun da tohumunu ekmiş oldu. O
5:32
dönemdeki değişimlerin hızına yetişmek
5:34
gerçekten zordu. Bakın 1917'de Kazaklar
5:37
Alaş Orda hükümetiyle kendi yollarını
5:40
çizmeye çalışıyor. 1921'de Zeki Velidi
5:42
Togan liderliğinde Türkistan milli
5:44
birliği "Biz bir bütünüz" diyor ama
5:47
Sovyetlerin planı bambaşkaydı. Böl ve
5:49
yönet. 1924'te hemen Özbek ve Türkmen
5:52
Cumhuriyetleri oluşturuldu ve son
5:54
dokunuş 1936'da Karapakistan'ın alınıp
5:58
Özbekistan'a dahil edilmesine yapıldı.
6:00
Sınırlar yeniden çizildi. Tamam ama
6:03
Sovyetlerin işi bununla bitmedi. Aynı
6:05
zamanda çok daha derine inen kültürel ve
6:08
ideolojik bir dönüşüm dayatılıyordu ve
6:10
tahmin edeceğiniz gibi söyledikleriyle
6:13
yaptıkları arasında dağlar kadar fark
6:15
vardı. Bakın şu karşılaştırmaya her şeyi
6:17
net bir şekilde ortaya koyuyor.
6:19
Propaganda ne diyor? Size dünyanın en
6:22
iyi, en özgür gelişim imkanlarını
6:24
sunuyoruz. Gerçek ne? Moskova'dan
6:26
yönetilen demir yumruklu bir
6:28
diktatörlük. Propaganda ne diyor? Milli
6:30
kimliğinize saygılıyız. Gerçek ne?
6:33
Herkese dayatılan tek bir şey var. Sınıf
6:35
temelli proleterya kültürü. Peki ya dil?
6:39
yerel dilleri desteklediklerini
6:40
söylüyorlardı. Ama ortak bir Türk dili
6:43
etrafında birleşmek isteyen aydınların
6:45
sonu ne oldu? Pantürkist damgası yemek
6:47
ve ortadan kaldırılmak. Baskının ne
6:50
kadar ileri gittiğini anlamak için
6:52
sadece şu örneğe bakın. Tarih 7 Nisan
6:54
1960. Bir gazete Sovyetka'ya Kırgızya ve
6:58
bu gazetede bir din adamına zorla bir
7:00
makale yazdırılıyor. Başlığı ne biliyor
7:02
musunuz? Allah'a inanmayınız. Bu bir
7:04
aldatmacadır. İşte bu cümle Sovyet
7:07
rejiminin kültürel ve manevi mirası yok
7:09
etmek için ne kadar ileri
7:10
gidebileceğinin en acı, en net kanıtı.
7:13
Evet, bütün bu tarihsel süreci geride
7:16
bıraktık ve sonunda aklımızda çok önemli
7:18
bir soru kalıyor. İmparatorlukların ve
7:21
ideologların masa başında cetvelle
7:23
çizdiği o sınırlar bir asır sonra bugün
7:26
Orta Asya'nın kimliğini, siyasetini
7:28
hatta geleceğini nasıl etkilemeye devam
7:30
ediyor? O mirasla bugün nasıl bir hayat
7:33
kuruluyor? İşte asıl düşünmemiz gereken
7:36
bu.
#Education