Up next in 10
Auzef Siyasi Partiler ve Seçim Sistemleri 2024-2025 Final Soruları
https://lolonolo.com/2026/05/09/siyasi-partiler-ve-secim-sistemleri-2024-2025-final-sorulari/
https://lolonolo.com
Show More Show Less View Video Transcript
0:00
Siyasetin o perde arkasındaki bazen
0:02
inanılmaz karmaşık görünen dünyasına hoş
0:05
geldiniz. Bu analizimizde gerçekten çok
0:08
ilginç bir konuya büyüteç tutuyoruz.
0:10
Bakın siyaset aslında sadece o akşam
0:12
haberlerinde izlediğimiz ateşli
0:14
tartışmalardan falan ibaret değil. İşin
0:16
özünde insan psikolojisinin o derin,
0:18
öngörülemez yapısıyla katı ve soğuk
0:21
matematiksel kuralların birleştiği
0:23
devasa bir sistem var. Kusursuz bir dans
0:25
gibi düşünebilirsiniz bunu. Bugün hep
0:28
beraber sıradan bir seçmenin zihninde
0:30
kıvılcımlanan o oy verme kararının nasıl
0:32
olup da koca bir ulusal meclisi baştan
0:35
aşağı şekillendirdiğini adım adım
0:37
inceleyeceğiz. Hazırsanız başlıyoruz.
0:40
Ama hemen öncesinde size aslında
0:42
matematiğin doğasına tamamen aykırı gibi
0:44
duran bir soru sormak istiyorum. Şunu
0:46
bir hayal edin. Nasıl olur da bir siyasi
0:49
parti halkın sadece %36'sının oyunu alıp
0:52
meclisteki koltukların %60'ından
0:55
fazlasına sahip olabilir? İmkansız gibi
0:57
değil mi? Kesin oyları yanlış saymışlar
1:00
dedirtiyor insana. Fakat hayır ortada
1:02
bir hesap hatası falan yok. Bu bizzat
1:04
sistemin kendisi. Peki ama nasıl? Merak
1:07
etmeyin. Bu tuhaf anormallin nasıl tıkır
1:10
tıkır işlediğini az sonra tam olarak
1:11
çözeceğiz. Yol haritamız çok net. Bu
1:14
bulmacayı çözmek için önce en derine
1:17
zihnimize ineceğiz ve neden oy veriyoruz
1:19
diye soracağız. Sonra oylarımızı alan
1:21
siyasi parti türlerine bakacağız.
1:23
Ardından işin içine matematiği katıp
1:25
seçim sistemleri ve adalet meselesini
1:27
konuşacağız ve finalde tüm bunları
1:30
Türkiye'nin kritik seçimleri üzerinden
1:31
test edeceğiz. Hadi hemen o ilk en temel
1:35
sorumuzla başlayalım. Biz neden oy
1:37
veriyoruz? Çoğumuz sandık başına
1:40
gittiğimizde tamamen mantıklı, hür ve
1:42
tamamen kendi irademizle karar
1:44
verdiğimizi sanıyoruz. Değil mi? Tabii
1:46
ki öyle hissetmek istiyoruz ama siyaset
1:48
bilimi arka planda çok daha farklı
1:50
dinamiklerin çalıştığını söylüyor. İlk
1:53
olarak Kolumbiya okulunun efsanevi
1:54
sosyolojik yaklaşımı var. Diyorlar ki
1:57
sizin sosyal sınıfınız, eğitiminiz,
1:59
inancınız, kısacası demografik yapınız
2:01
kime oy vereceğinizi çoktan belirledi
2:03
bile. Meşhur laf şudur. İnsan nasıl
2:05
yaşıyorsa öyle düşünür. Diğer tarafta
2:08
ise Michigan okulun sosyopsikolojik
2:10
yaklaşımı duruyor. Onlara göre olay
2:12
tamamen partizanlık yani aidiyet
2:14
duygusu. Siz daha küçücük bir çocukken
2:16
ailenizden aldığınız o duygusal miras
2:18
yıllar sonra yetişkin bir birey olarak
2:20
vereceğiniz oyları şekillendiriyor. Yani
2:23
bu görüşe göre aslında aklımız değil
2:25
küçük yaşta kurulan o sarsılmaz aile
2:27
sadakatı kazanıyor. Ama durun bir de
2:30
üçüncü bir görüş var ki o da olaya
2:32
tamamen duygusuz buz gibi bir mantıkla
2:35
yaklaşıyor. Rasyonel aktör yaklaşımı.
2:38
Burada siz bir vatandaş değil, adeta
2:41
marketteki zeki bir tüketicisiniz.
2:43
Markete girip nasıl fiyat performans
2:45
kıyası yapıyorsanız siyasette de
2:48
aynısını yapıyorsunuz. Geçmişte ekonomi
2:50
nasıldı? Bana gelecekte ne vadediliyor?
2:53
Günün sonunda benim cebime, benim
2:55
hayatıma en çok kim fayda sağlayacak?
2:58
İşte bu soğukkanlı kar zarar hesabı
3:01
sizin oy pusulasındaki tercihinizi
3:03
belirliyor. Tabii şunu da söylemek
3:05
lazım. siyasi partiler bizim bu içsel
3:07
hesaplaşmalarımızın, o psikolojik
3:10
zayıflıklarımızın falan inanılmaz
3:11
derecede farkındalar. O yüzden bazen
3:14
kendi muhteşem vizyonlarını, projelerini
3:16
anlatmayı falan tamamen bir kenara
3:18
bırakırlar. Varsa yoksa rakibin
3:20
hataları. İşte partilerin sırf rakibin
3:23
zayıflıklarına ve açıklarına saldırdığı
3:25
bu stratejiye biz negatif kampanya
3:27
diyoruz. tamamen seçmenin kafasındaki
3:30
korku ve güvensizlik düğmelerine basarak
3:33
oy toplamaya çalışırlar ve maalesef çoğu
3:35
zaman da fena halde işe yarar. Peki biz
3:39
bu oyları kime veriyoruz? İkinci bölüm,
3:42
siyasi parti türleri. Oylarımızla
3:45
iktidara taşıdığımız partilerin hepsi
3:47
birbirinin kopyası değil elbette.
3:50
Dünyaca ünlü siyaset bilimcilerin
3:52
yaptığı sınıflandırmalara göre partileri
3:54
üç ana kategoriye ayırıyoruz. İlki kitle
3:57
partileri işçi hareketlerinden
3:59
doğmuşlardır. Adı üstünde devasa
4:02
kalabalıklara dayanırlar. Gönüllülerin
4:04
emeğiyle küçük küçük toplanan aidatlarla
4:07
ayakta dururlar. Sonra kadro partileri
4:10
var ki bu çok daha elit bir 19. yüzyıl
4:13
yapısıdır. Kalabalıklarla işleri olmaz.
4:15
Onlar için önemli olan üyelerin
4:17
nitelikli, nüfuslu ve varlıklı
4:19
olmasıdır. Az ama öz diyelim. Ve
4:22
günümüzün modern siyaset makinesı catch
4:24
all yani hepsini yakala partileri.
4:28
Bunlar çok esnektir. Benim ideolojim şu
4:30
diye keskin çizgiler çekmezler.
4:32
Pragmatiktirler. İşçi, patron, dindar,
4:35
laik fark etmez. Toplumun tam merkezine
4:38
yerleşip herkesten oy toplamayı
4:40
hedeflerler. Fakat şunu unutmamak lazım.
4:43
Bir ülkede bir sürü parti olması o
4:45
sistemin harika bir demokrasi olduğu
4:47
anlamına gelmez. Hegemonyacı tek parti
4:49
sistemi denilen otokratik yapılara
4:51
baktığınızda pusulada bir sürü logo
4:53
görürsünüz ama aslında onlar vitrin
4:55
süsüdür. İktidardaki parti devletin
4:58
bütün çarklarını, bütün kaynaklarını
4:59
öyle bir ele geçirmiştir ki seçimi
5:01
kaybetme ihtimali kelimenin tam
5:03
anlamıyla sıfırdır. Seçenek varmış gibi
5:06
görünür ama masada aslında sadece tek
5:08
bir oyuncu vardır. Geldik bence işin en
5:11
çarpıcı en makro kısmına. 3. bölüm,
5:14
seçim sistemleri ve adalet meselesi.
5:17
Şimdi diyelim ki rasyonel karar verdiniz
5:20
veya aile geleneğine uydunuz, sandığa
5:22
gittiniz, oyunuzu attınız. O oy aynen
5:25
meclise yansıyacağını düşünüyorsunuz,
5:26
değil mi? Yanılıyorsunuz. Çünkü
5:29
oylarınızla o meclisteki koltuklar
5:31
arasında devasa bir matematiksel filtre
5:33
duruyor. Tarih boyunca bu filtreler hep
5:36
değişti. Mesela 1946-57 arasında liste
5:39
usulü çoğunluk vardı. Yani bir ilde bir
5:42
oyla bile öne geçseniz o ilin bütün
5:44
milletvekillerini alıyordunuz. Kazananın
5:46
her şeyi sildiği inanılmaz orantısız bir
5:49
sistem. Buna karşılık temsilde adaletin
5:52
nirvanası sayılan milli bakiye sistemi
5:55
vardır. Hiçbir oy çöpe gitmez. Baraja
5:57
takılan her oy ulusal bir havuzda
5:59
toplanıp partilere hakkı neyse kuruşu
6:01
kuruşuna dağıtılır. Ve tabii bugün
6:04
Türkiye'de de uygulanan meşhur Dehont
6:06
sistemi. Bu sistemin doğası şudur.
6:09
Matematiksel formülü gereği milletvekili
6:11
dağıtırken her zaman ama her zaman büyük
6:14
partilere küçük partilerden daha fazla
6:16
torpil yapar. Yalnız bütün bu
6:18
matematiksel hesapları bir anda yerle
6:20
bir edebilecek bir dalga var siyasette.
6:23
Seçimsel oynaklık. Sistem ne kadar katı
6:27
olursa olsun eğer seçmen kitlesi aniden
6:29
yön değiştirirse sistem falan dinlemez.
6:33
Bu kavram iki seçim arasında kitlelerin
6:35
radikal bir şekilde parti değiştirmesi
6:38
adeta oyların bir yerden başka bir yere
6:40
göç etmesi demektir. Bu oynaklık
6:42
başladığında siyasi haritalar bir gecede
6:45
sir baştan çizilir. Peki teoriyi pratiğe
6:48
dökelim. 4. bölüm. Türkiye'nin kritik
6:51
seçimleri. Psikolojiyi anladık.
6:53
Partileri tanıdık. Sistemin matematiğine
6:56
baktık. Şimdi gelin tüm bunların Türkiye
6:58
siyaset laboratuvarında nasıl sonuçlar
7:00
verdiğine göz atalım. Tarihimizde bazı
7:03
seçimler vardır. Sadece oy verip
7:05
geçmemişizdir. Sistemi kökünden
7:07
sarsmışızdır. Mesela 1965 seçimleri.
7:11
Kapatılan Demokrat Parti'nin devasa
7:13
seçmen tabanını Süleyman Demirel'in
7:15
Adalet Partisi devralıp tek başına
7:17
iktidara gelmiştir. Bir diğeri 1987
7:20
seçimleri. Bu tarih az önce
7:22
bahsettiğimiz Dont sisteminin yarattığı
7:24
o efsanevi anormallin yaşandığı yıldır
7:27
ve elbette 2002 seçimleri siyaset
7:30
bilimcilerin yeniden saflaşma dediği o
7:32
kusursuz fırtına. Seçimsel oynaklık o
7:34
kadar yüksekti ki bir önceki meclisteki
7:37
eski partilerin tamamı barajın altında
7:39
kalıp silindi ve Türkiye'nin siyasi
7:41
sahnesi tamamen baştan yazıldı. Ve işte
7:44
geldik en başa. Hatırladınız mı ilk
7:46
dakikada size sorduğum o imkansız %36
7:49
sorusunu? İşte cevabı tam da bu. 1987
7:52
seçimlerinde yatıyor. O dönem uygulanan
7:55
yüksek barajlı The Hont sistemi öyle bir
7:57
matematikselüzyon yarattı ki ANAP yani
8:00
Anavatan Partisi halkın sadece %36'sının
8:03
desteğini almasına rağmen meclisteki
8:05
sandalyelerin %60'ından fazlasını elde
8:08
etti. Bu seçim sisteminin milletvekili
8:10
aritmatiğini halkın oylarından tamamen
8:13
bağımsız bir şekilde nasıl manipüle
8:15
edebildiğinin gerçekten en çarpıcı
8:17
kanıtıdır. Hal böyle olunca insan
8:19
soruyor. Peki bu adaletsizliklere kimse
8:21
dur demedi mi? Elbette kurumsal
8:23
müdahaleler de devreye girdi zamanla.
8:25
Mesela dezavantajlı gruplar için yani
8:28
siyasette var olması zor olan kadınlar
8:30
veya azınlıklar için ayrılmış
8:32
pozisyonlar yani yasal kotalar
8:33
tartışıldı hep. Daha da kritiği hukukun
8:36
bizzat sisteme el atmasıydı. 1995'te
8:39
Anayasa Mahkemesi çok cesur bir adım
8:41
atarak sırf temsilde adaleti bozuyor
8:43
gerekçesiyle o günkü Türkiye
8:45
milletvekilliği ve seçim çevresi baraj
8:47
düzenlemelerini iptal etti. Yani aslında
8:49
hukuk devreye girip o acımasız
8:51
matematiksel filtrelere karşı seçmen
8:53
iradesini korumaya çalıştı diyebiliriz.
8:56
Evet, inanılmaz bir yolculuk yaptık
8:57
sizinle bugün. Kolombiya'nın
8:59
sosyolojisinden Michigan'ın
9:00
psikolojisine, Dehont'un acımasız
9:02
matematiğinden seçimsel oynaklığın
9:04
fırtınalarına kadar geldik. Gördük ki
9:06
seçimler o pusulaya bastığımız küçücük
9:09
bir mühürden çok daha fazlası.
9:11
Kuralların, alışkanlıkların ve dev
9:13
kurumların amansızca çarpıştığı bir
9:15
satranç tahtası. Peki bunca şeyi
9:17
konuştuktan sonra aklımızda kalması
9:19
gereken en can alıcı soru ne? Sizce
9:22
bizler sandığa gidip özgürce oy
9:24
kullandığımızda sistemi baştan aşağı biz
9:26
mi belirliyoruz? Yoksa içinde doğduğumuz
9:28
sosyolojik yapılar ve dehont gibi o katı
9:30
kurallar daha bir sandığa bile gitmeden
9:33
oyunuzun ağırlığını ve değerini çoktan
9:34
tayin etmiş oluyor? Bunu bir sonraki
9:37
seçimde elinize o pusulayı aldığınızda
9:39
mutlaka bir düşünün derim. Bu
9:40
derinlemesine analize katıldığınız için
9:42
teşekkür ederim. Görüşmek üzere.
#Jobs & Education