Up next in 10
Auzef Osmanlı Mimarisi ve Sanatı 2024-2025 Final Soruları
https://lolonolo.com/2026/05/17/osmanli-mimarisi-ve-sanati-2024-2025-final-sorulari/
https://lolonolo.com
Show More Show Less View Video Transcript
0:00
Herkese merhaba. Bu görsel rehberimizde
0:02
sizlerle sadece tuğla ve harçtan ibaret
0:05
olmayan bambaşka bir dünyaya, Osmanlı
0:08
mimarisinin tam 600 yıllık evrimine
0:10
dalıyoruz. Hani mimari deyip geçeriz ya
0:12
aslında taşın sadece bir yapı malzemesi
0:15
değil, gücün, değişime ayak uydurmanın
0:18
ve koskoca bir ulusal kimliğin bizzat
0:20
kendisi olduğunu göreceğiz. Taşlara
0:22
kazınmış bir imparatorluk hafızası
0:24
düşünün. İnanılmaz değil mi? Hadi hiç
0:27
vakit kaybetmeden başlayalım. Yol
0:29
haritamız çok net. Önce manevi temeller
0:32
yani camilerle başlıyoruz. Oradan gücün
0:35
merkezlerine, saraylara geçeceğiz. Sonra
0:38
o değişen zevklere, süslemelere bakıp
0:40
finali tüm bu devasa yapıları var eden o
0:43
büyük dehalarla yani mimar teşkilatıyla
0:46
yapacağız. Birinci durağımız manevi
0:49
temeller. Kubbeden o devasa anıtsallığa
0:52
uzanan yolculuk. Biliyor musunuz? Her
0:55
şey o hepimizin bildiği devasa anıtsal
0:57
yapılarla başlamadı. Çok daha pratik,
1:00
çok daha işlevsel bir çıkış noktası var.
1:02
Erken Osmanlı mimarisi tamamen ihtiyacı
1:05
çözmek üzerine kuruluydu. Mesela
1:07
tabhaneli veya zaviyeli camiler. Bunlar
1:10
sadece gidip namaz kılalım denilen
1:12
yerler değildi. Tarikat ve fütüvvet
1:15
dervişlerinin konakladığı, buluştuğu,
1:17
yediği içtiği tam anlamıyla dönemin
1:19
sosyal merkezleriydi. Yani o büyük
1:22
anıtsallıktan önce tam bir faydacılık
1:24
hakimdi diyebiliriz. Peki o mütevazı
1:27
başlangıçtan zirveye nasıl çıkıldı?
1:29
Şöyle düşünün. Erken dönemde her şey
1:32
kare bir taban üzerine oturtulmuş.
1:34
köşeleri trompin veya pandantiflerle
1:36
geçilen tek bir kubbeden ibaretti. Basit
1:39
ama etkili. Fakat 16. yüzyıla yani büyük
1:42
usta mimar Sinan'ın sahneye çıktığı
1:44
döneme geldiğimizde oyunun kuralları
1:46
tamamen değişti. Sinan mekanı
1:48
genişletmek için Sekizgen Baldaken
1:51
denilen o muazzam sistemi kurdu. Rüstem
1:53
Paşa ve Edirne Selimiye işte bu deha
1:56
ürünleri. Hatta işin icinç tarafı
1:59
detaylar o kadar önemliydi ki Sultan.
2:01
Selimle Sinan oturup Selimiye'nin
2:03
çinileri ve mihrabı için resmi
2:05
mektuplarla yazışmışlar. İnanılmaz bir
2:07
mesai. Geç klasik dönemde ise artık o
2:10
hepimizin gözünün önüne gelen İstanbul
2:12
Silvetinin zirvesi yani merkezi kubbeyi
2:15
destekleyen dört yarım kubbeli sistem
2:17
Sultan Ahmet ve yeni camiyile sahnedeki
2:19
yerini aldı. Ama tam burada tarihi bir
2:22
ters köşe var. Sıkı durun. Osmanlı'yı
2:25
dünyaya tanıtan o hepimizin hayran
2:27
kaldığı meşhur dört yarım kubbeli sistem
2:30
var ya. Aslında bunu Osmanlı'dan çok
2:32
daha önce Anadolu'da yapan biri vardı.
2:35
Dulkadiroğluları Beyliği döneminde inşa
2:37
edilen Elbistan Ulu Cami yani o devasa
2:40
mimari şemayı ilk onlar hayata geçirdi.
2:44
Tarih cidden sürprizlerle dolu değil mi?
2:46
Bazen o büyük kırılmalar hiç
2:48
beklemediğimiz yerlerden çıkabiliyor.
2:51
İkinci bölüm: Gücün Merkezleri.
2:54
İmparatorluğun tam kalbine saraylara
2:56
iniyoruz. 400 dile kolay Fatih Sultan
3:00
Mehmet'ten 19. yüzyılın ortalarına kadar
3:03
tam 400 yıl. Topkapı Sarayı sadece bir
3:07
saray değil, bir dünya imparatorluğunun
3:09
mutlak idare merkeziydi. Tabii yüzyıllar
3:12
geçtikçe her padişah kendi zevkini,
3:15
kendi zaferini buraya kazıdı. Mesela 4.
3:17
Murat'ın Bağdat fethini kutlamak için
3:19
1639'da yaptırdığı Bağdat köşkü, sedef
3:23
ve kaplumbağa kabuğu kakmalı ahşap
3:25
işçiliğiyle sarayın o 4. avlusunda adeta
3:28
ben buradayım diye bağıran bir güç
3:30
abidesi. Dört asırlık bir hikayenin en
3:32
şatafatlı sayfalarından biri. Fakat 19.
3:36
yüzyıla bir geliyoruz. O dört asırlık
3:38
durağanlık aniden bitiyor. Sarayların
3:41
coğrafyası hızla değişmeye başlıyor.
3:43
Sultan Abdülmecid Topkapıyı geride
3:45
bırakıp o muazzam batı tarzı Dolmabahçe
3:48
Sarayı'na geçiyor. Hatta padişah atları
3:50
için devasa has ahırlar bile bu yeni
3:52
komplekse ekleniyor. Ama durun çok
3:54
geçmeden merkez bir kez daha değişiyor.
3:57
Sultan ı Abdülhamit ile Yıldız Sarayı
3:59
dönemi başlıyor ve burası çok kritik.
4:01
Yıldıza geçişin sebebi öyle sadece daha
4:04
fazla şatafat arayışı falan değil.
4:06
Tamamen yüksek güvenlik ihtiyacı. Etrafı
4:08
devasa surlarla çevrili. İçinde kendi
4:11
tiyatrosu hatta kendi çini fabrikası
4:13
bile olan dışa kapalı ama kendi kendine
4:15
yeten bambaşka bir idari felsefe. Tabii
4:19
İstanbul'un o göz kamaştıran sarayları
4:21
arasında kaybolurken imparatorluğun
4:23
Taşça'daki gücünü unutmamak lazım. Çünkü
4:25
her şey payı tahtan ibaret değil.
4:27
Kocaeli Gebze'deki çoban Mustafa Paşa
4:29
Külliyesine bir bakın. 1523'te aynı
4:33
zamanda Mısır valisi olan bir paşa
4:34
tarafından yaptırılan bu yapı
4:36
imparatorluğun farklı coğrafyalardan
4:38
nasıl beslendiğinin harika bir kanıtı.
4:40
Neden mi? Çünkü üzerinde Mısır'dan gelen
4:43
oranın ruhunu yansıtan o eşsiz memlük
4:45
üslubu mermer kaplamaları görüyorsunuz.
4:48
3üncü bölüm Değişen zevfler. Çinilerin o
4:51
klasik dünyasından Art Nuva'nun estetik
4:54
kıvrımlarına. Estetikteki uçurumu görmek
4:57
istiyorsanız bu iki döneme bakmanız
4:59
yeterli. Bir tarafta 1558'in o klasik
5:03
kusursuzluğu, Mimar Sina'nın Hürrem
5:05
Sultan türbesi, katı simetrik kurallar,
5:08
dışa kapalı anıtsal bir duruş ve elbette
5:12
o dönemin zirvesini temsil eden Marcan
5:14
Kırmızısı İznik Çinileri kusursen.
5:18
Diğer tarafta isa 19. yüzyılın sonu
5:20
Şehza Zafir türbesi. Burada artık Avrupa
5:23
rüzgarları esiyor. Artsnovu yani yeni
5:25
sanat akımı. O eski katı kuralları
5:28
unutun. Serbest çıkmalar. Bitkisel
5:30
motifler, o hareketli ve dalgalı
5:32
asimetrik çizgiler. Yapı adeta kendi
5:35
içinde dans ediyor. Gerçekten inanılmaz
5:37
bir dönüşüm. Tabii bu dönüşüm bir gecede
5:40
olmadığı en can alıcı basamaklardan biri
5:43
18. yüzyıldaki Türk barok üslubu. Eyüp
5:46
Mihrişah Valide Sultan Türbesi bunun
5:49
kelimenin tam anlamıyla zirvesidir.
5:51
Avrupa etkisiyle o düz cepheler gitmiş.
5:54
Yerine iç bükey ve dış bükey dalgalanan
5:56
adeta nefes alan bir mermer işçiliği
5:58
gelmiş. Cephedeki o dinamizm muazzam.
6:01
Ama işin sırrı, o vurucu detayı şurada.
6:04
Dışarıdan ne kadar Avrupai, ne kadar
6:06
hareketli görünürse görünsün bu yapı
6:09
gökyüzüne açık bir sütun dizisi değil.
6:11
Çatısında o geleneksel ağır başlı kapalı
6:13
Osmanlı kubbesini gururla taşımaya devam
6:16
ediyor. Yani köklerden tamamen kopmadan
6:19
yaşanan bir değişim bu. Ve 4.üncü
6:21
bölümümüz Dehalar. O devasa askeri
6:24
teşkilattan milli mimari akıma geçiş.
6:28
Arka plandaki o büyük makineyi
6:29
bürokrasinin taşları nasıl
6:31
şekillendirdiğini konuşmadan olmaz.
6:33
Yüzyıllar boyunca her şeyi hassa
6:35
mimarlar ocağı yönetti. Şöyle düşünün.
6:38
Eyalet mimarları sadece gidip köprü veya
6:40
cami çizmiyordu. Bu adamlar sınır
6:42
boylarındaki kaleleri onarıyor, bölgede
6:45
asayişi, nizamı sağlıyordu. Adeta asker
6:48
mimar gibi çalışıyorlardı. Ama 1831'e
6:51
geldiğimizde Sultan Mahmut modernleşme
6:54
hamlesiyle bu asırlık ocağa kilit vurdu.
6:56
yerine modern kurum olan Ebniye-i Hassa
6:58
Müdürriyeti geldi. Sonrasında da iş
7:00
tamamen akademikleşti. Sanayi-i Nefise
7:03
Mektebinde Julia Mongeri gibi lavanten
7:05
hocalardan eğitim alan yepyeni bir mimar
7:07
nesli yetişmeye başladı. İşte o akademik
7:10
sıralardan da 20. yüzyılın başlarında
7:13
yepyeni bir arayış o hararetli 1. Ulusal
7:16
mimarlık akımı doğdu. Vedat Tek, Arif
7:18
Hikmet Koyunoğlu, Nihat Nigizberg, Ali
7:21
Talat Bey. Bu isimler birer öncüydü.
7:23
Peki dertleri neydi? Çok net.
7:25
İmparatorluk modernleşiyor ama kendi öz
7:27
kimliğini taşa kazımaya devam etmeli."
7:30
dediler. Bu yüzden o yepyeni devasa
7:32
modern kamu binalarının üzerine
7:34
geleneksel sivri kemerleri, çinileri ve
7:37
mukarnasları bir neoklasik şıklıkla
7:39
harika bir uyumla entegre ettiler. Tabii
7:42
İstanbul'da taş üstüne taş koyan herkes
7:45
bu milli kimlik heyecanını zerre kadar
7:47
paylaşmıyordu. Mesela İngiliz elçiliğini
7:50
tasarlayan mimar William Smith. Adamın
7:52
bu Türk milli mimari arayışıyla yakından
7:55
uzaktan hiçbir alakası yoktu. Bütün bu
7:57
hararetli tartışmaların ortasında ben
8:00
bildiğimi okurum deyip tamamen İtalyan
8:02
Rönesans tarzında bir yapıyı adeta koca
8:05
bir Avrupa sarayını İstanbul'un ortasına
8:07
konduruverdi. Oldukça ironik değil mi?
8:10
Evet. Mütevazı zaviye camilerinden o
8:13
ihtişamlı saraylara, oradan da modern
8:15
binalara uzanan 600 yıllık bir okuma
8:18
yaptık. Peki size soruyorum.
8:20
İmparatorluk çökerken bile inatla, o
8:23
büyük bir umutla taşa kazanan bu kimlik
8:25
arayışı, her gün yürüdüğünüz sokakları,
8:28
önünden geçip gittiğiniz binaları ve
8:30
bugünün o modern şehirlerini aslında
8:32
nasıl şekillendiriyor? Bu rehberimizi
8:34
bitirirken sokağa bir sonraki
8:36
çıkışınızda etrafınızdaki taşların size
8:39
fısıldadığı o büyük hikayeye biraz daha
8:41
dikkatli kulak vermenizi umuyorum. Bir
8:43
sonraki incelememizde görüşmek üzere.
8:45
Merakla kalın.
Jobs & Education