KMT104U Müzecilik ve Sergileme Ünite 2

Herkese merhaba. Müzeler. Günümüzde

hepimizin rahatça gezdiği, sanatla,

tarihle buluştuğu yerler. Peki hep böyle

herkese açık mıydı sanıyorsunuz? Aslında

hikaye çok ama çok farklı. Bir zamanlar

kilitli kapılar ardında sadece bir avuç

seçkinin görebildiği hazinelerin nasıl

olup da hepimizin malı haline geldiğini

hiç düşündünüz mü? Gelin bu inanılmaz

yolculuğa birlikte çıkalım. İşte bütün

hikayeyi başlatan soru bu. Düşünsenize

bir kralın, bir prensin tamamen kişisel

zevkiyle belki de gücünü göstermek için

topladığı kimseye ait olmayan o paha

biçilmez koleksiyonlar bir anda nasıl

oldu da hepimizin gezebildiği, bilgi

alabildiği bir yere dönüştü. Bu hikaye

aslında sadece binaların değil gücün el

değiştirmesinin de hikayesi. Hadi bu

müthiş dönüşümü adım odun birlikte takip

edelim. Yolculuğumuzun ilk durağı antik

dünya. koleksiyon yapma fikrinin daha

yeni yeni filizlendiği, emekleme

aşamasında olduğu o zamanlar ve o

zamanlar güç neyse koleksiyonda oydu

aslında. Savaşta kazanılmış ganimetler,

tanrılara adanmış değerli eşyalar.

Mesela Antik Yunan'a bir bakalım.

Tesauros dedikleri yerler var. Buralar

aslında bir nevi güç gösterisi yapılan

hazine odaları. Savaşta kazanılan

gönimetleri yığıp, "Bakın biz ne kadar

güçlüyüz di" diyorlardı. Sanat içinde

Pinakotek denen galeriler vardı. Ama

asıl ilginci İskenderiye'deki meşhur

müze. Adı müze ama aslında bildiğimiz

gibi bir sergi alanı değil. Burası daha

çok dönemin en parlak beyinlerinin

toplandığı bir araştırma enstitüsü, bir

akademi gibi bir yerdi. Orta Çağ'da

sahne değişiyor. En değerli

koleksiyonlar bu kez kiliselerin,

manastırların hazinelerine taşınıyor.

Yani güç artık ilahi bir temsile

bürünüyordu. Ve şimdi zamanda şöyle bir

ileri atlayıp Rönesans'a geliyoruz. İşte

burası işlerin gerçekten acayip

ilginçleştiği yer. Koleksiyonculuk artık

sadece bir şeyleri biriktirmek değil

bambaşka bir şeye dönüşüyor. Bütün

dünyayı hatta evreni tek bir odaya

sığdırma arzusuna. Ve işte karşınızda

modern müzenin doğrudan atası

sayılabilecek o meşhur nadire kabineleri

ya da Almanca adıyla Kunst Kamar. Peki

amaç neydi? Aslında arkasında inanılmaz

bir iddia vardı. bilinen bütün evrenin

küçücük bir modelini, bir mikrokozmosunu

yaratmak. E tabii böyle bir minyatür

evrene sahip olmak demek bilgiye,

dünyaya, kısacası her şeye sahip olmak

demekti. Yani sahibi için bundan daha

büyük bir güç ve statü emolü

düşünülemezdi. Peki bu kabinlerin içinde

neler vardı? İşte bu sınıflandırma bize

o dönemki insanların dünyayı nasıl

gördüğünü harika bir şekilde anlatıyor.

Doğadan gelen her şey natüralya. İnsan

eliyle yapılmış her şey artifişal ya.

Uzak bilinmeyen egzotik topraklardan

gelenler egzotika. Aslında bu dünyanın o

akıl almaz karmaşasını alıp bir odanın

içinde düzene koyma, bir nevi onu

kontrol altına alma çabasıydı. Ve bu

işin zirvesine kim oturdu dersiniz?

Tabii ki Floransa'daki Medi ailesi.

Onların o akıl almaz sanat

koleksiyonları sadece zevk meselesi

değildi. Bu koleksiyonlar onların

bankacılıktan gelen muazzam finansal

gücünün ve şehirdeki politik

hakimiyetlerinin ete kemiğe bürünmüş

haliydi. Palazzoz Medicii de Ufizi bu

eserleri sergilemeye başlamaları işte bu

modern müze fikrine giden yolda atılmış

dev bir adımdı. Güç ve sanatın nasıl

birbiriyle dans ettiğinin en net

kanıtıydı. Şimdi hikayemizde öyle bir

ana geliyoruz ki her şey ama her şey

değişiyor. Aydınlanma çağı işte bu. O

kilitli kapıların kırıldığı, o özel

koleksiyonların duvarlarının yıkıldığı

ve hazinelerin ardına kadar halka

açıldığı o kritik eşik. 18. yüzyıla

geldiğimizde havada yepyeni bir fikir

vardı. Bilgi herkesindir. Artık sanat ve

bilim bir avuç soylunun birkaç zenginin

tekelinde kalamazdı. İşte bu devrimci

fikir Oxford'daki Ash Molion ya da

Londra'daki British Museum gibi ilk

gerçek halk müzelerinin kurulmasını

sağladı. Anlayacağınız güç artık yavaş

yavaş el değiştiriyordu. Ve işte en

çarpıcı örnek Luvr. Bir de olan biten

siyasi bir devrimin nasıl doğrudan bir

kültür devrimine yol açtığının en net

fotoğrafı. Fransız devrimi ne yaptı?

Kralın sarayını aldı ve onu halkın

müzesi yaptı. Mesaj çok basitti ama bir

o kadar da güçlüydü. Bu servet artık tek

bir adama ait değil. Bütün Fransız

halkının ortak mirasıdır. Böylece bir

kralın güç sembolü yepyeni bir

cumhuriyetin kültür mabedine dönüştü ve

bu model kısa sürede bütün dünyaya

yayılacaktı. 19. yüzyıla geldiğimizde

ise bambaşka bir dönem başlıyor. Ulus

devletler sahneye çıkıyor ve halk müzesi

fikri bu yeni gücün elinde adeta bir

virüs gibi kontrolsüz bir şekilde

yayılmaya başlıyor. Artık mesele krallar

ya da prensler değil. Artık güç

ulusların elinde. E müzelerde bu yeni

ulusların kimliğini inşa etmek, kendi

hikayelerini yazmak için kullandıkları

birer sahneye dönüştü. Berlin'de,

Londra'da, New York'ta kurulan o devasa

binalar var ya onlar aslında birer

kültürel güç gösterisiydi. Her biri

dünyaya şunu haykırıyordu. Bakın biz de

varız ve bizim tarihimiz, bizim

kültürümüz işte bu kadar köklü ve büyük.

Ama mesele sadece ulusçuluk değil.

Sanayi devrimi de her şeyi değiştirdi.

Sadece fabrikaları değil müzeleri de.

Artık güç sanayide, teknolojide,

ticaretteydi. Haliyle bu yeni gücü

sergilemek için de yepyeni müzeler

gerekti. Bilim ve teknoloji müzeleri,

endüstriyel sanat müzeleri işte böyle

doğdu. Hatta sömürgecilikle birlikte

dünyanın dört bir yanından getirilen

eşyaları sergilemek için kurulan

etnografya müzeleri de bu dönemin bir

ürünüydü. Ve geldik günümüze daha yakın

zamanlara. 20 ve 21. yüzyıla. Bu dönemde

müze artık içinde sadece bir şeyler

saklanan bir bina olmaktan çıkıyor.

Kendisi başlı başına bir deneyime, bir

gösteri alanına dönüşüyor. 20. yüzyılda

müzenin görevi de değişmeye başladı. En

azından kağıt üzerinde. Artık mesele

sadece birilerinin gücünü göstermek

değil, halka eğitmek, topluma bir fayda

sağlamaktı. İşte gibi uluslararası

konseylerde bu yeni halk için müze

anlayışını bir standarda oturtmak için

kuruldu. Ama sonra çok daha büyük, çok

daha gözle görülür bir değişim yaşandı.

Mimari koleksiyonun önüne geçti. Frank

Gehiriy'nin Bilbao'daki Gugenheim'ı

düşünün mesela. Çoğu zaman bina içindeki

eserlerden daha çok konuşulur oldu.

Yıldız Mimarlar dönemi başladı ve bu

mimarların tasarladığı ikonik binalar

müzenin kendisini adeta dev bir heykele

dönüştürdü. Peki bu ne anlama geliyordu?

Aslında bu yeni bir gücün sahneye

çıktığının habercisiydi. Küresel

sermaye. Özellikle Gugenheim'ın

başlattığı o franchise müze fikriyle

müzeler artık birer küresel markaya,

şehirleri kalkındıran milyonlarca turist

çeken ticari işletmelere dönüştü. Sanat

küresel piyasanın en sıcak, en değerli

varlıklarından biri haline geldi. Yani

özetle yolculuk şuydu. Bir kralın

kişisel hazine kutusu olarak başladı.

Sonra bir ulus'un gurur vitrinine

dönüştü. En sonunda da küresel

sermayenin parlayan bir markası haline

geldi. Peki sırada ne var? Bu yolculuğun

bir sonraki durağı neresi olacak?

Müzenin gelecekteki rolünü yarın hangi

yeni güçler şekillendirecek? İşte bu

soruyla sizi başa bırakıyorum. Düşünmeye

değer değil mi? Vakit ayırdığınız için

çok teşekkürler.