Up next in 10
Auzef Klimatoloji (Basınç, Rüzgâr, Nem) 2024-2025 Bütünleme Soruları
https://lolonolo.com/2026/05/18/klimatoloji-basinc-ruzgar-nem-2024-2025-butunleme-sorulari/
https://lolonolo.com
Show More Show Less View Video Transcript
0:00
Herkese merhaba. Bu incelememize hiç
0:02
vakit kaybetmeden dalalım ve görünmez su
0:04
moleküllerinden alıp başımızı o dev
0:06
gezegen çapındaki rüzgar
0:07
sirkülasyonlarına kadar uzanan harika
0:10
bir yolculuğa çıkalım. Bugün başımızı
0:12
kaldırıp baktığımızda gördüğümüz o
0:14
devasa hava olaylarının arkasındaki
0:16
büyüleyici bilimi yani klimatolojiyi
0:18
parça parça en temelinden inşa edeceğiz.
0:21
Önümüzde harika bir yol haritası var.
0:23
Önce nem ve faz değişimlerine bakacağız.
0:25
Oradan bulutlara ve hava olaylarına
0:27
geçeceğiz. Ardından işin içine basınç
0:29
sistemleri ve termodinamik girecek ve
0:31
finali rüzgar dinamikleri ile yapacağız.
0:33
Adım adım bütüne doğru gidiyoruz.
0:35
Birinci bölümümüz nem ve faz
0:37
değişimleri. Yani atmosferin ta en
0:41
temeline mikroz seviyesine iniyoruz.
0:43
Biliyor musunuz? Başımızın üzerindeki o
0:46
nemin kaynağı sadece uçsuz bucaksız
0:48
okyanuslar ya da göller değil. İşin
0:51
içinde çok daha canlı bir mekanizma var.
0:53
Bitkilerin adeta nefes alıp vererek
0:56
gökyüzüne aktif bir şekilde su
0:57
pompaladığını düşünün. İşte biz sıvı
1:00
suyun buharlaşmasıyla bitkilerin bu
1:02
terleme işleminin birleştiği o devasa su
1:05
pompasına evaporotranspirasyon diyoruz.
1:08
Gerçekten inanılmaz bir sistem. Peki bu
1:11
su buharı hep görünmez mi kalıyor? Tabii
1:13
ki hayır. Hava soğumaya başladığında
1:15
işler değişiyor. O görünmez buhar
1:18
yoğuşma dediğimiz faz değişimiyle aniden
1:21
sahneye çıkıyor. Eğer bu yukarıda olursa
1:23
bulutları izliyoruz. Tam bulunduğumuz
1:26
yerde zemin seviyesinde olursa da o
1:28
bildiğimiz yoğun sisi oluşturuyor. Yani
1:31
doğa görünmez olanı bir anda gözle
1:33
görülür hale getiriyor. Şimdi bu faz
1:36
değişimlerinin arkasındaki o devasa
1:38
gizli gücü kafanıza canlandırmanızı
1:40
istiyorum. Bakın 0 derecedeki sadece ama
1:43
sadece 1 gramlık küçücük bir buz
1:46
parçasının eriyip suya dönüşmesi için ne
1:48
gerekiyor biliyor musunuz? Çevresinden
1:50
tam 80 kalori enerji emmesi gerekiyor.
1:52
Sadece 1 gramdan bahsediyorum. İşte bu
1:55
mikro seviyedeki gizli enerji
1:57
transferleri o haberlerde gördüğümüz
1:59
devasa fırtınaların asıl yakıtını
2:01
oluşturuyor. Bu da bizi bağıl neme yani
2:04
nisbi neme getiriyor. Aslında mantık çok
2:06
basit. Sıcak hava, soğuk havaya göre çok
2:09
ama çok daha fazla nem tutabilir. Bağl
2:11
dediğimiz şey de tam olarak bu. Havadaki
2:14
mevcut su buharının havanın o anki
2:16
maksimum kapasitesine olan oranı. Havayı
2:18
bir bardak gibi düşünün. Hava ısındıkça
2:21
o bardak büyüyor. Yağışların arkasındaki
2:23
temel itici güç de tam olarak bu
2:24
kapasite meselesi. Zaten yeri gelmişken
2:27
çok yaygın bir kavram kargaşasını da
2:29
hemen ortadan kaldıralım. Bir bölgenin
2:31
uzun vadeli iklimini sadece bir haftalık
2:34
hava durumu veya yağış verisine bakarak
2:36
belirleyemezsiniz. Bu imkansız. İklim
2:39
için aylık, mevsimlik hatta yıllık uzun
2:41
ortalamalara ihtiyacımız var. Ha bir de
2:44
ufak bir detay. Akademik literatürde
2:46
nemli veya kurak gibi net iklim
2:48
sınıflandırmaları vardır ama yarı
2:50
yağışlı diye uydurma bir terim
2:52
kesinlikle yoktur. Bunu da aklımızın bir
2:54
köşesine yazalım. Evet, mikro seviyeden
2:57
biraz daha yukarılara çıkma vakti.
2:59
İkinci bölümümüz bulutlar ve hava
3:01
olayları. Gökyüzündeki o dev yapılara
3:04
yakından bakıyoruz. Özellikle o dev
3:06
kümlülün biz bulutlarına hiç dikkatlice
3:08
baktınız mı? Adif gökyüzüne doğru
3:10
tırmanan devasa bir kule gibidirler.
3:13
Hatta yukarı doğru tam gaz çalışan güçlü
3:15
bir motor gibi düşünebilirsiniz bunu.
3:17
İşte bu muazzam dikey ivme o korkutucu
3:20
doluların, ani sağanakların veya aniden
3:23
patlamış mısır gibi ortaya çıkan tek
3:25
hücre fırtınalarının ihtiyaç duyduğu o
3:27
devasa enerjiyi üretiyor. Tüm bu bilimi
3:30
biraz da yere, gerçek dünyaya indirelim.
3:33
Coğrafya hava durumunun en büyük
3:35
patronudur aslında. Mesela Konya'yı ele
3:37
alalım. Etrafı yüksek dağlarla çevrili,
3:40
adeta kapalı bir havza. Peki ne oluyor?
3:42
O dağlar denizden gelen nemli havanın
3:45
içeri girmesine fiziksel olarak koskoca
3:47
bir duvar örüyor. Biz buna yağış gölgesi
3:49
diyoruz. İşte sırf bu fiziksel engelden
3:52
dolayı Konya çevresi Türkiye'nin en az
3:55
yağış alan, en kurak noktalarından biri
3:57
haline geliyor. Biliyor musunuz? Havanın
3:59
sadece dikey yönünü değiştirmek bile
4:01
gezegenimizde birbiriyle tamamen zıt
4:03
dünyalar yaratıyor. 30 derece
4:05
enlemlerini düşünün. Burada hava sürekli
4:08
aşağı doğru çöküyor ve sonuç dünyanın en
4:11
kurak çölleri. Ama Ekvator'a
4:13
gittiğinizde durum tam tersi. Sürekli
4:15
ısınarak yukarı doğru yükselen o güçlü
4:17
hava akımları bize dünyanın o en ıslak,
4:20
en gür ormanlarını ve bitmek bilmeyen
4:22
fırtınalarını armağan ediyor. Şimdi
4:24
vizörümüzü biraz daha genişletelim.
4:26
3üncü bölüm basınç sistemleri ve
4:28
termodinamik. İşin arkasındaki görünmez
4:31
kuvvetlere geçiyoruz. Her şeyin bir
4:33
başlangıç, bir referans noktası olmak
4:36
zorunda değil mi? Klimatolojide de bizim
4:38
altın standardımız 1013 milardır. Deniz
4:41
seviyesinde 45 derece enleminde ve 0 Sig
4:44
derecede atmosferik basıncı tam olarak
4:46
bu kabul ediyoruz. Gördüğümüz tüm o
4:48
fırtınaları, tayfunları veya sakin,
4:50
pırıl pırıl günleri hep bu 1013
4:52
milibarlık çizgiye göre ölçüp içiyoruz.
4:55
Hazır konusu açılmışken burada çok büyük
4:58
bir fizik efsanesini çürütmemiz şart.
5:00
Genelde yanlış bilinen bir şey var.
5:02
Isınan zemin havayı yukarı doğru iter.
5:04
Yani konveksiyon yaratır ve bu da alçak
5:07
basınca sebep olur. Yüksek basınçta yani
5:09
antisiklonda ise tam tersi bir durum
5:11
yaşanır. Hava ağırlaşır ve çöker. Neden?
5:15
Çünkü zemin soğumuştur. Yani yüksek
5:17
basınçta zemin ısınıyor, ondan böyle
5:19
oluyor demek fizik kurallarına tam
5:21
anlamıyla ters düşer. Lütfen bunu
5:23
aklımızdan çıkarmayalım. Bu anlattığım
5:26
termal zıtlığın doğada nasıl işlediğini
5:28
kış aylarında Akdeniz kıyılarında kendi
5:31
gözlerinizle görebilirsiniz. Kışın
5:34
karalar buz gibi olurken deniz suyu
5:36
nispeten ılık kalır. O ılık deniz ne
5:39
yapıyor dersiniz? tıpkı devasa bir
5:41
mıknatıs gibi davranıp yerel bir alçak
5:44
basınç oluğu oluşturuyor. Böylece rüzgar
5:46
o yüksek basınçlı dondurucu karalardan
5:49
kopup doğrudan sıcak ve ılık denizin
5:51
merkezine doğru esmeye başlıyor. Tabii
5:54
işi küresel boyuta taşıdığımızda
5:56
rüzgarın yönünü tayin eden asıl kilit
5:58
bir rakam var karşımızda. 15. Evet.
6:01
Dünyamız kendi etrafında saatte tam 15
6:04
derecelik bir açısal hızla durup
6:06
dinlenmeden dönüyor. Tüm sirkülasyonun
6:08
kalbinde işte bu muazzam dönüş var.
6:10
Şimdi sizden ufak bir düşünce deneyi
6:12
yapmanızı istiyorum. Tamamen hareketsiz,
6:15
kendi etrafında dönmeyi bırakmış bir
6:17
gezegen hayal edin. Dünya aniden
6:19
dursaydı o her gün haberlerde
6:21
izlediğimiz, alıştığımız karmaşık hava
6:23
durumlarına ne olurdu dersiniz. Cevap
6:25
aslında çok net. O saatte 15 derecelik
6:28
dönüş bir anda kaybolsaydı rüzgarları
6:30
sağa sola saptıran o meşhur Koriolis
6:32
kuvveti de anında sıfırlanırdı. Sonuç
6:34
mu? O alışkın olduğumuz sürekli değişen
6:37
sarmal fırtınaların yerini sadece
6:39
ekvator'dan kutuplara doğru dümdüz esen
6:41
inanılmaz tek düze ve açıkçası son
6:44
derece sıkıcı bir rüzgar akımı alırdı.
6:46
Geldik son ve 4.üncü bölümümüze. Rüzgar
6:49
dinamikleri ve ölçümü. Yüzümüzde
6:52
hissettiğimiz o esintilerin ardındaki
6:54
sırrı çözeceğiz. Yazın deniz kenarında
6:57
güneşlenirken yüzünüzü yalayan o harika
6:59
deniz meltemini bir düşünün. İşte o
7:01
meltem demin bahsettiğimiz termodinamik
7:03
kurallarının adeta canlı bir şovudur.
7:06
Gündüz vakti kara parçası çok hızlı
7:08
ısınır ve hemen bir alçak basınç alanı
7:10
yaratır. Deniz ise serinliğini koruyup
7:12
yüksek basınç konumunda kalır. E doğa bu
7:14
dengesizliği sevmez. Rüzgarda sırf bu
7:16
sıcaklık ve basınç farkını eşitlemek
7:18
dengelemek için denizden karaya doğru
7:20
esmeye başlar. Hava durumu bültenlerinde
7:23
o tuhaf çizgilerle dolu haritaları
7:24
hepimiz görmüşüzdür. Orada çok basit bir
7:27
görsel kural var. Aklınızda bulunsun. O
7:30
eş basınç çizgileri yani izobarlar
7:32
birbirine ne kadar çok yaklaşıyorsa, ne
7:34
kadar sıkışıyorsa dışarıda fırtına kopma
7:37
ihtimali o kadar yüksektir. Çizgiler
7:39
sıklaştıkça rüzgarın şiddeti çok ciddi
7:42
şekilde artar ve tehlikeli boyutlara
7:44
ulaşır. Tabii ki bilim insanları
7:46
dışarıya çıkıp sadece tahmin yürüterek
7:48
rüzgarı ölçmüyorlar. Klimatoloji
7:50
istasyonlarında bu bahsettiğimiz basınç
7:52
gradyanlarının ürettiği gerçek esintiyi
7:55
anlık olarak çok hassas bir şekilde
7:57
ölçen anometre adını verdiğimiz cihazlar
8:00
var. Rüzgarın o anki hem hızını hem de
8:03
kuvvetini bu cihazlar sayesinde net bir
8:05
şekilde görebiliyoruz. Ve böylece geldik
8:08
yolculuğumuzun sonuna. Gizli ısıların,
8:10
faz değişimlerinin ve devasa basınç
8:12
farklılıklarının o durmaksızın çalışan
8:14
görünmez motorunu tüm detaylarıyla
8:16
inceledik. Peki, şimdi soruyorum size.
8:20
Gökyüzündeki sıradan bir yağmur bulutuna
8:22
bir daha eskisi gibi sadece su buharı
8:24
diyerek bakabilecek misiniz? Umuyorum ki
8:27
bu incelememiz başımızın üstünde her an
8:29
devam eden o muazzam termodinamik dansa
8:31
karşı içinizde yepyeni bir merak
8:33
uyandırmıştır. Bir sonraki gök
8:35
gürültüsünde ardındaki o kusursuz fiziği
8:38
hatırlamanız dileğiyle. öğrenmeye ve
8:40
duayı keşfetmeye devam edin.
#Jobs & Education