0:00
Merhabalar. Bugün size gizli bir süper
0:02
güçten bahsedeceğim. Bir tartışmada
0:05
kimin haklı olduğunu, kimin sadece laf
0:07
kalabalığı yaptığını anlamanızı
0:09
sağlayacak bir güç bu. Evet, klasik
0:11
mantığa dalıyoruz. Şöyle bir düşünün.
0:14
Gün içinde ne kadar çok iddiayla
0:16
karşılaşıyoruz, değil mi? Sosyal
0:18
medyada, haberlerde arkadaşlarımızla
0:20
konuşurken peki duyduğunuz bir argümanın
0:23
gerçekten sağlam mı yoksa sadece kulağa
0:26
hoş gelen boş laflar mı olduğunu nasıl
0:28
ayırt ediyorsunuz? İşte bu sorunun
0:30
cevabı gerçekten de her şeyi
0:32
değiştiriyor. Hah işte tam da burada
0:35
mantık devreye giriyor. Gelin mantığı
0:38
bir tür mantık dedektifinin alet çantası
0:40
olarak hayal edelim. Bu çantanın içinde
0:43
sağlam argümanları çürük olanlardan
0:45
ayırmak için ihtiyacınız olan her şey
0:48
var. Hadi bakalım o çantayı bir açalım.
0:51
İlk aletimiz neymiş? Bir argümanın
0:53
anatomisi. Çünkü bir argümanı önce
0:55
parçalarına ayırmayı öğrenmeliyiz ki ne
0:58
kadar sağlam olduğunu anlayabilelim.
1:01
Klasik mantığın tam kalbinde kıyas
1:03
dediğimiz şey yatar ya da havalı adıyla
1:05
sillogizm. Aslında çok basit bir yapı.
1:08
Elinizde iki tane önerme yani öncül var
1:10
ve bu ikisinden yola çıkarak kaçınılmaz
1:13
bir sonuca ulaşıyorsunuz. Mantıksal
1:15
çıkarımın en temel hali bu. Bakın bir
1:18
kıyasın üç basit adımı var. Birincisi
1:20
büyük öncül. Bu kenarda herkesin kabul
1:22
ettiği genel bir doğru oluyor. İkincisi
1:25
küçük öncül. Bu da daha özel bir dürümü
1:27
anlatıyor. Ve son olarak sonuç. O da bu
1:29
ilk ikisini alıp mantıksal olarak
1:31
birbirine bağlıyor. Peki bu iki öncülürü
1:34
birbirine ne bağlıyor? Aralarındaki
1:36
bağlantı ne? İşte burada sahneye
1:38
mantığın gizli kahramanı çıkıyor. Orta
1:41
terim. Bu terim iki öncül arasında
1:43
sağlam bir köprü kuruyor ve sonucun
1:46
mantıksal olarak ortaya çıkmasını
1:47
sağlıyor. Eğer o köprü olmasaydı
1:50
öncüllerimiz havada asılı kalırdı.
1:52
Hiçbir yere varamazdık. Gelin bunu somut
1:55
bir örnekle görelim. Diyelim ki elimizde
1:57
iki tane öncül var. Bütün tavşanlar
1:59
beyazdır ve bütün tavşanlar havuç yer.
2:02
Peki bu iki cümle arasındaki o gizli
2:05
köprü yani orta terim sizce ne? Bir
2:08
saniyenizi ayırıp düşünün. Hangi kelime
2:11
her iki cümlede de tekrar ediyor ve
2:13
bağlantıyı kuruyor? Cevap tabii ki
2:16
tavşanlar. Dikkat ettiyseniz her iki
2:19
öncülde de var. Diğer terimleri yani
2:21
beyaz olmak ile havuç yemek arasında bir
2:24
bağlantı kuruyor. Görevini tamamladıktan
2:26
sonra da sonuç cümlesinde yer almıyor.
2:29
İşte orta terimin bütün olayı bu.
2:31
Bağlantıyı kur ve sahneden çekil. Alet
2:34
çantamızdan ikinci aracımızı çıkaralım
2:36
bakalım. Terimlerin gücü. Tamam. Şimdi
2:38
konunun biraz daha teknik bir kısmına
2:40
giriyoruz. Kabul ama bir argümanın
2:42
gerçekten su sızdırıp sızdırmadığını
2:44
anlamak için bu kavramı bilmek şart.
2:46
Anahtar kelimemiz dağıtıcılık.
2:49
Dağıtıcılık kulağa biraz karmaşık
2:51
gelebilir ama aslında fikir çok basit.
2:54
Kendimize sadece şunu soruyoruz. Bu
2:56
cümlede kullandığım terim bahsettiği
2:59
kategorinin tamamını mı kapsıyor yoksa
3:01
sadece bir kısmını mı? Yani bütün
3:04
kediler mi diyorum yoksa bazı kediler
3:06
mi? İnanın bu minicik fark her şeyi
3:09
değiştiriyor. İşte aradaki farkı burada
3:12
net bir şekilde görebilirsiniz. Mesela
3:15
bütün balıklar yüzer dediğimizde sadece
3:17
balık terimini dağıtmış oluruz. Neden?
3:20
Çünkü istisnasız bütün balıklardan
3:22
bahsediyoruz. Ama hiçbir balık memeli
3:25
değildir dediğimizde aslında iki küme
3:27
arasına keskin bir çizgi çekiyoruz. Ne
3:30
balıklar memelidir ne de memeliler
3:32
balıktır diyoruz. O yüzden hem balık hem
3:35
de memeli terimini dağıtmış oluyoruz.
3:37
Şimdi ekranda tek bir sayı var. 3. Ne
3:41
alaka? Değil mi? Mantıkla ilgili basit
3:43
bir sayının ne önemi olabilir ki? İşte
3:46
bu sayı mantığın aslında ne kadar hassas
3:49
ve titiz bir iş olduğunu gösteriyor.
3:51
Mesela bazı hayvanlar memeli değildir
3:53
gibi kulağa gayet basit gelen bir
3:55
cümleyi bile bütün ihtimalleriyle
3:57
hatasız bir şekilde gösterebilmek için
3:59
tam üç farklı diyagrama ihtiyaç var. Bu
4:01
da bize şunu hatırlatıyor. Mantık da
4:03
var. Sayımlara yer yok. Her olasılığı
4:05
hesaba katmak zorundasınız. Ve geldik
4:08
alet çantamızdaki belki de en pratik, en
4:12
işe yarar araca. Sahteleri tespit etmek.
4:15
Yani mantıksal safsataları. Hani şu ilk
4:18
bakışta çok mantıklı gibi görünen ama
4:21
aslında temelinde bir hata olan akıl
4:22
yürütmeleri. Bunların en yaygınlarından
4:25
biri de bölme safsatası. Bu hata şu: Bir
4:29
bütün için geçerli olan bir özelliğin o
4:31
bütünü oluşturan her bir parça için de
4:33
otomatikman geçerli olduğunu varsaymak.
4:36
Şu örneğe bir bakın. Durumu mükemmel
4:38
özetliyor. Bu piyanist çok ünlü. O halde
4:41
bütün eserleri mükemmel olmalı. Hayır,
4:44
hiç de öyle olmak zorunda değil.
4:46
Piyanistin genel olarak ünlü olması,
4:49
bestelediği ya da çaldığı her bir eserin
4:51
tek mükemmel olduğu anlamına gelmez.
4:54
İşte bu tam bir bölme safsatası. Alet
4:57
çantamıza hızlıca iki tane daha
4:59
sahtekarlik detektörü ekleyelim.
5:02
Birincisi döngüsel akıl yürütme. Bu bu
5:05
doğrudur çünkü bu doğrudur demek gibi
5:07
bir şey. Yani kanıtlamaya çalıştığınız
5:09
şeyi zaten doğru kabul ediyorsunuz.
5:11
İkincisi de cehalet başvurma. Bu da çok
5:14
yaygındır. Kimse aksini ispatlayamadı. O
5:17
zaman bu kesin doğru demek. Büyük bir
5:20
mantık hatası. Evet. Dedektif alet
5:23
çantamızı ağzına kadar doldurduk. Artık
5:25
içinde bir sürü güçlü alet var. Şimdi
5:28
sıra geldi her şeyi bir araya getirmeye
5:31
ve bu aletleri nasıl kullanacağımızı
5:34
görmeye. Hızlıca bir özet geçelim mi?
5:37
Artık bir argümanın temel yapısını yani
5:39
kıyası biliyorsunuz. Terimlerin ne kadar
5:42
kapsayıcı olduğunu yani dağıtıcılığını
5:44
ölçebiliyorsunuz ve en önemlisi bölme
5:47
safsatası gibi yaygın hileleri artık
5:50
anında yakalayabilirsiniz.
5:52
Ve şimdi asıl soru size geliyor. Artık
5:54
bu alet çantası sizde olduğuna göre
5:57
yarından itibaren duyduğunuz hangi
5:59
tartışma, okuduğunuz hangi köşe yazısı,
6:01
izlediğiniz hangi haber size tamamen
6:03
farklı gelecek? Bu yeni mantık
6:05
gözlüğüyle etrafınıza baktığınızda
6:07
dünyayı nasıl göreceksiniz?
