Up next in 10
Auzef Kelama Giriş 2023-2024 Final Soruları
https://lolonolo.com/2026/05/11/kelama-giris-2023-2024-final-sorulari/
https://lolonolo.com
Show More Show Less View Video Transcript
0:00
Herkese merhaba. Bugün kelamın yani
0:02
İslam teolojisinin o bürleyici ve inanın
0:05
bana bir o kadar da aksiyon dolu
0:06
tarihini paketinden çıkarıyoruz. İnanç
0:08
sistemlerinin öyle sadece sakin masa
0:10
başlarında değil, adeta fikirlerin kılıç
0:13
gibi çarpıştığı bir meydanla nasıl adım
0:15
adım inşa edildiğini hep birlikte
0:17
inceleyeceğiz. Hazırsanız başlayalım.
0:20
Hızlıca yol haritamıza bir bakalım.
0:21
Birinci sırada kelam ilminin temel
0:23
dönemleri var. Sonra ilk itikadi ve
0:26
siyasi mezheplere geçeceğiz. Ardından o
0:28
meşhur irade tartışmasını yani cebriye
0:31
ve kaderiyeyi ele alacağız. 4.üncü
0:33
adımda Muhezile ve Selefiye ekollerine
0:35
bakıp son olarak da Eşarelik ve
0:37
Matudilik farklarıyla konumuzu
0:39
toparlayacağız. Erken dönemin o kaotik
0:41
çatışmalarından çıkıp rafineleşmiş sünni
0:44
ekollere doğru harika bir yolculuk bizi
0:46
bekliyor. Birinci bölüm kelam ilminin
0:49
temel dönemleri İslam teolojisinin
0:51
çağları. Şimdi bu koca kelam tarihini
0:55
zihnimizde oturtmak için zamanın
0:57
kumlarına çok net bir çizgi çekmemiz
0:59
gerekiyor ve bu çizgiyi efsanevi bir
1:01
figürle İmam Gazzali ile çizeceğiz.
1:04
Süreç tam olarak şöyle işliyor. Gazzali
1:07
öncesine biz mütekaddim diyoruz. Burada
1:09
İbn Fürek ve Bakıllane gibi temel ağır
1:12
var. Sonra ne oluyor biliyor
1:14
musunuz? İmam Gazzali sahneye çıkıp
1:16
İlcam adlı o meşhur eserini yazıyor ve
1:19
adeta bir şok dalgası yaratarak halkı
1:22
kelam ilmiyle uğraşmaktan uzak durmaya
1:24
çağırıyor. Bu inanılmaz bir dönüm
1:26
noktası. Gazzali sonrası döneme ise
1:29
müteahirün adı veriliyor. İşte tam bu
1:31
dönemde mantık ve felsefe oyunun içine
1:34
aktif olarak giriyor. Teftazani gibi
1:36
figürler öne çıkıyor. Fakat burada durun
1:38
dikkatinizi çekmek istediğim harika bir
1:40
sınav tuzağı var. Abdüllatif El Kirmani.
1:43
Bu isme aşina olabilirsiniz ama kendisi
1:46
felsefi ağırlıklı bir tıpçı alimdir.
1:48
Kesinlikle bir eşeri kelamcısı falan
1:50
değildir. Bu ayrımı aklınızın bir
1:52
köşesine mutlaka yazın. Peki İmam
1:55
Gazzali o kırılmayı neden yarattı
1:57
dersiniz? Aslında çok net bir sebebi
1:59
vardı. Sıradan insanları kitleleri bu
2:02
derin, karmaşık ve açıkçası tehlikeli
2:05
sulardan korumak. Bunun için de selefi
2:08
yöntemin sınırlarını belirleyen çok katı
2:10
ilkeler çizdi. Takdis, tasdik, sükut,
2:13
imsak ve kef gibi kavramlar. Bunlara
2:16
adeta insanların kafası karışmasın diye
2:18
oluşturulmuş birer teolojik güvenlik
2:21
kalkanı gibi düşünebilirsiniz. Tam bu
2:23
noktada çok yaygın bir kavram
2:24
yanılgısından bahsetmek istiyorum.
2:26
Tedris kelimesi anlamı eğitim, öğretim.
2:30
kulağı son derece İslami, faydalı ve
2:33
sanki doğrudan Gazzali'nin bu koruyucu
2:36
sistemine aitmiş gibi geliyor, değil mi?
2:38
Yani aslında hayır, kesinlikle öyle
2:40
değil. Tedris kelimesi İmam Gazzali'nin
2:43
bu ilkelerinden biri kesinlikle
2:45
değildir. Okumalarınızda bir yerlerde
2:47
karşınıza çıkarsa bunun çok şık
2:50
tasarlanmış bir tuzak olduğunu anında
2:52
hatırlamalısınız. Geçelim ikinci bölüme.
2:55
İlk itikadi ve siyasi mezhepler, savaş
2:58
meydanında doğanlar. Bazen teolojik
3:00
kitaplardan değil, bizzat kılıçların
3:02
gölgesinden doğar. Özellikle de o tarihi
3:05
sıffin savaşı sonrasındaki kaosu bir
3:07
düşünün. Ortada müthiş bir zıtlık var.
3:10
Bir tarafta hariciler yer alıyor. Hz.
3:12
Ali'den ayrılarak hüküm yalnızca
3:14
Allah'ındır. Diyerek isyan eden son
3:16
derece agresif, eylemci bir grup.
3:19
Muhakkime, Şurat ve Marika isimleriyle
3:22
de anılırlar. Tam karşılarındaysa bu
3:24
aşırılığa bir reaksiyon olarak doğan
3:26
Mürciye var. Onlar da aşırı pasif bir
3:29
tutum içinde. Diyorlar ki, "Biz hiç
3:31
karışmayalım. Büyük günah işleyenlerin
3:33
hükmünü doğrudan ahirete erteleyelim."
3:35
Gassaniye ve Yunusiye gibi kollarıyla
3:38
tamamen barışçıl ve eylemsiz bir yol
3:40
seçiyorlar. Haricilerin o alev alev
3:43
yanan öfkesine karşı Mürciye'nin bu buz
3:45
gibi pasifizmi gerçekten inanılmaz bir
3:47
tezat. Yine bu kavramlar etrafında dönen
3:50
o meşhur isimlendirme tuzaklarına çok
3:52
dikkat etmemiz lazım. Mesela hariciler
3:55
isyankar filandır ama onlara asla ve
3:57
asla dinsiz, inkarcı anlamına gelen
3:59
zenadıka yani zındıklar denilmez. Diğer
4:02
taraftan bir yerde Zeydiye ismini görüp
4:04
de aa bu barışçıl Mürciye'nin bir
4:07
koludur herhalde derseniz çok büyük bir
4:09
hataya düşersiniz. Neden mi? Çünkü
4:11
Zeydiye haksız lidere isyan etmeyi adeta
4:14
dini bir görev, bir farz olarak gören
4:16
yapısıyla biliniyor. Böylesine isyankar
4:19
bir yapının o barışçıl mürciyenin bir
4:21
kolu olması takdir edersiniz ki
4:23
imkansızdır. 3üncü bölümümüz İrade
4:26
Tartışması. Cebriye ve kaderiye dinler
4:29
tarihinin en bitmeyen meselesi. O meşhur
4:32
özgür irade münazarası. Gerçekten
4:36
eylemlerimizin kontrolü kimin elinde?
4:38
Kaderin mi yoksa bizim mi? Burada
4:40
felsefi hesaplaşmanın zirvesini
4:42
görüyoruz. Bir tarafa cebriyeyi koyalım.
4:45
Onlara göre dünyada hiçbir irademiz yok.
4:47
İnanın rüzgarda savrulan çaresiz kuru
4:50
bir yapraktan hiçbir farkımız yok onlara
4:52
göre. Her şey ama her şey önceden
4:54
belirlenmiş. Tam bir kadercilik. Diğer
4:57
tarafa ise Mabed el Cüheni'nin kurduğu
4:59
kaderiyeyi koyuyoruz. İsimleri sizi
5:01
yanıltmasın. Onlar cebriyenin tam
5:03
zıttıdır. Kaderiye göre insan kendi
5:06
eylemlerinin mutlak yaratıcısıdır ve
5:08
özgür irade mutlaktır. Aradaki gerilim
5:11
tam anlamıyla siyah ve beyaz gibi. Tabii
5:13
takdir edersiniz ki kaderiye'nin bu
5:16
insanlar eylemlerini bizzat yaratır tezi
5:19
dönemin otoriteleri tarafından çok
5:21
tehlikeli bulunuyor. İnsanı fiil
5:23
yaratmada Allah'a ortak koşmak gibi
5:25
algılandığı için tarihi literatür onları
5:28
çok acımasız, çok spesifik bir ifadeyle
5:31
damgalıyor. İslam ümmetinin mecusileri.
5:34
Bu sert ifade o dönemin teolojik
5:36
çekişmelerinin, fikir savaşlarının ne
5:38
kadar kıyasıya, ne kadar tavizsiz
5:40
yaşandığını bize çok net tarafsız bir
5:43
şekilde gösteriyor. Geldik 4. bölüme.
5:46
Mutezile ve Selefiye ekolleri İslam
5:49
rasyonalizminin yükselişi. Zamanla o
5:52
kılıçların yerini yavaş yavaş kalemler,
5:54
savaşların yerine hararetli münazaralar
5:56
alıyor ve İslam dünyasında rasyonalizm
5:59
yükselişe geçiyor. Burada başrolde
6:01
kendilerine adalet ve tevhit ehli diyen
6:03
Mutezile okulu var. Onların en eşsiz, en
6:05
orijinal doktrini ise elmenzile beynel
6:08
menzileteyin yani iki durum arasındaki
6:10
ara durum. Şöyle düşünün. Bir kişi büyük
6:13
bir günah işledi. Mutezile diyor ki bu
6:15
kişi ne tam dinden çıkıp kafir olmuştur
6:17
ne de artık o eski masum mümindir.
6:20
İkisinin arasında fısk dediğimiz Arafta
6:22
bir yerdedir. Bu o döneme kadar
6:24
insanları ya tamamen aklayan ya da
6:26
tamamen dinden çıkaran tüm o sert
6:28
mezheplerden ayrılan müthiş orijinal bir
6:30
formüldür. Fakat rasyonalizm maalesef
6:33
her zaman özgürlük getirmiyor. Tarihe
6:35
mihne dönemi olarak geçen o karanlık
6:37
süreci bir hatırlayın. Mutezile Devleti
6:39
kendi fikirlerini bilhassa da Kur'an
6:41
mahluktur yani yaratılmıştır inancını
6:43
devletin zorba gücünü kullanarak
6:45
alimlere dikte etmeye çalışıyor. Karşı
6:47
cephede ise bir dev var. Ahmed bin
6:49
Hanbel. onca eziyete, baskıya ve hapse
6:52
atılmasına rağmen gran taviz vermeden
6:54
dik duruyor ve hayır Kur'an Allah'ın
6:57
yaratılmamış zati kelamıdır diyor. İşte
6:59
onun bu boyun eğmez sivil direnişi Ahmed
7:02
bin Hanbel'i selefi hareketin o mutlak
7:04
ve efsanevi kahramanı haline getiriyor.
7:06
Ve işte 5. Ve bölümümüz Eşarelik ve
7:10
Matürüdilik farkları. Sünni
7:12
Ortodoksluğun sistemleştirilmesi. Peki
7:15
onca kan, onca aşırı felsefi tartışma ve
7:18
siyasi baskı nasıl oldu da bugün
7:19
bildiğimiz o düzenli, sistematik, sünni
7:22
okullara dönüştü? Önce Maturidi
7:24
zihniyeti ile başlayalım. Bu yapıyı bu
7:26
kadar çekici kılan ana unsur kurduğu o
7:29
muazzam dengedir. Bu sistemde delilsiz
7:32
inanmaya, körü körüne taklide yani
7:34
taassuba kesinlikle ve kesinlikle
7:36
tahammül yoktur. İnsan aklıyla ilahi
7:39
vahiy arasında mükemmel, eleştirel ve
7:41
tamamen delile dayanan bir orta yol inşa
7:44
edilmiştir. Sünni teolojinin bu iki dev
7:47
sütunü yani Eşariler ve Maturidiler
7:50
arasındaki ince farkları anlamak
7:52
gerçekten çok önemli. Mesela Maturidiler
7:55
diyor ki, "İyiyi, kötüyü ve Allah'ı
7:57
bilmek için tek başına akıl yeterlidir."
8:00
Eşarilerse tam tersini savunur. "Hayır,
8:03
akıl yetersizdir. Bunun için mutlaka
8:05
vahyin, şeriatın gelmesi gerekir."
8:07
derler. Ve lütfen şu kilit farka tüm
8:10
dikkatinizi verin. Maturidiler, "Biz
8:12
fanilerin Allah'ın kelamını yani kelam-ı
8:15
nefsiyi doğrudan işitmesini imkansız
8:17
bulurken Eşariler bu kelamın doğrudan
8:20
işitilmesinin mümkün olduğuna inanırlar.
8:22
Bunu sakın karıştırmayın. Çünkü
8:24
eşarilerin bunu imkansız gördüğünü
8:26
sanmak çok ama çok sık düşülen bir
8:28
kavram tuzağıdır. Tabii tarih boyunca
8:31
her harika fikrin o fikri sarsılmaz
8:33
kılan bir mimara ihtiyacı olmuştur. İmam
8:35
Maturidi o ufuk açıcı devasa fikirleri
8:38
ortaya atmış olabilir ama bu okulun tam
8:40
anlamıyla bir Çelikkale'ye dönüşmesi
8:42
yıllar sonra bambaşka bir ismin o büyük
8:44
mimar Ebül Muin Ennesefi'nin eserleriyle
8:47
oldu. Yazdığı Tapsatül Edilla adlı
8:49
eserle bu ekolün mirasını sonsuza dek
8:52
sağlamlaştırdı. Bu derinlemesine
8:54
incelememizi toparlarken aslında sizi
8:56
çok vurucu bir soruyla başa bırakmak
8:58
istiyorum. Düşünsenize eğer o ilk
9:00
Müslümanlar mutlak özgür irade ile
9:02
kadercilik arasında o kıyasıya, o
9:04
tavizsiz hatta bazen kanlı tartışmaları
9:07
yapmasaydı bugün bildiğimiz o rafine
9:09
sistematik sünni okullar hiç var
9:11
olabilir miydi? Yani o muazzam
9:13
entelektüel denge sadece ve sadece
9:16
uçlardaki ekstrem fikirlerin çarpıştığı
9:18
o devasa potadan sağa çıktıktan sonra mı
9:20
kurulabiliyor? Gerçekten de üzerine
9:22
düşünmeye çok değer. Fikirlerin bu
9:24
büyüleyici savaşında bana katıldığınız
9:25
için teşekkürler. Bir sonraki
9:27
incelememizde görüşmek üzere.
Jobs & Education