Up next in 10
Auzef Karar Teorisi ve Analizi 2024-2025 Vize Soruları
https://lolonolo.com/2026/03/08/karar-teorisi-ve-analizi-2024-2025-vize-sorulari/
https://lolonolo.com
Show More Show Less View Video Transcript
0:00
Hayatımız boyunca sürekli bir şeyler
0:01
seçiyoruz, değil mi? Ama ya en doğru
0:04
kararı nasıl veririz? İşte bu sorunun
0:05
peşine düşeceğiz. Şöyle bir düşünelim.
0:08
Vermeniz gereken bir sonraki karar ne?
0:10
Belki de çok basit bir şey. Hani sabah
0:12
kahvenizi nasıl içeceğiniz gibi ya da
0:14
tam tersi kariyerinizi değiştirecek
0:17
büyük bir adım. Fark etmez. Bütün bu
0:19
seçimlerin özünde aynı temelden yola
0:21
çıktığını göreceğiz. İşte tam da bu
0:23
noktada karar teorisi devreye giriyor.
0:26
Bu ne mi? Geleceğin ne getireceğini
0:28
bilmediğimiz o anlarda bile daha net
0:30
düşünebilmemiz için müthiş bir çerçeve
0:32
sunuyor bize. Gelin şimdi bu teorinin
0:34
temellerine birlikte dalalım. Tamam.
0:36
Hazır mıyız? Hadi başlayalım. İlk işimiz
0:40
vereceğimiz kararı bir çeşit tabloya,
0:42
bir şemaya dökmek. Yani olayı gözümüzün
0:44
önünde bir canlandıralım bakalım. Bakın
0:47
en temelde bir karar nedir? Bir karar
0:49
olması için en az iki seçeneğinizin
0:51
olması lazım. Bu kadar basit ama bir o
0:54
kadar da önemli. Tek bir yol varsa
0:56
seçecek bir şey de yok demektir. Değil
0:58
mi? İşte bu haritalama işi için karar
1:00
tablosu dediğimiz ya da matris de
1:02
deniyor. Böyle bir araç kullanıyoruz.
1:04
Çok basit aslında. Satırlara sizin
1:06
kontrol edebildiğiniz şeyleri yani
1:08
seçimlerinizi yazıyoruz. Sütunlar ise
1:10
işte orası sizin kontrolünüz dışında
1:11
olanlar. Gelecekte olabilecek farklı
1:13
senaryolar yani doğal durumlar. Şimdi bu
1:16
tablonun nasıl olayı ne biliyor musunuz?
1:18
İşte tam da o en büyük derdimizle yani
1:21
belirsizlikle başa çıkmamıza yardım
1:23
etmesi. Gelecekte ne olacağını bilmemek
1:26
karar vermenin en zor kısmı ya işte bu
1:28
tablo bize orada bir yol haritası
1:30
sunuyor. Bu teori çok önemli bir ayrım
1:33
yapıyor. İlk olarak ekonomist Frank
1:35
Knight ortaya atmış bunu. Diyor ki eğer
1:37
olasılıkları yani oranları biliyorsak bu
1:40
bir risktir. Mesela zar atmak gibi. Ama
1:43
olasılıkları hiç bilmiyorsak işte o
1:45
zaman belirsizlik içindeyiz demektir.
1:48
Hani siyasi bir devrimin sonucunu tahmin
1:50
etmek gibi. Arada dağlar kadar fark var.
1:53
Aslında bunu bir yelpaze gibi
1:55
düşünebilirsiniz. Bir ucunda her şeyin
1:57
kesin olduğu durum var. Diğer ucunda isa
2:00
tam bir bilgisizlik. İşte risk ve
2:02
belirsizlik bu yelpazenin farklı
2:04
noktalarında ve tabii ki nerede
2:06
durduğumuza bağlı olarak kullanacağımız
2:08
yöntemler de tamamen değişiyor. Peki
2:10
tamam diyelim ki riskli bir durumdayız
2:13
ve elimizde olasılıklar var. O zaman ne
2:15
yapacağız? Hadi gelin bunu somut bir
2:17
örnek üzerinden görelim. Çok daha net
2:19
olacak. Klasik bir örnekle gidelim.
2:21
Şemsiye problemi. Hava durumuna baktınız
2:24
%60 ihtimalle yağmur yağacak diyor.
2:27
Şimdi bu tabloya bakın. Her senaryonun
2:29
bize getireceği faydayı ya da işte o
2:31
anki memnuniyetimizi sayılarla
2:33
göstermeye çalışıyor. İşte böyle riskli
2:36
durumlarda en mantıklı seçimi bulmak
2:38
için beklenen fayda diye bir şey
2:40
hesaplıyoruz. Kulağa karmaşık gelebilir
2:42
ama aslında dört adımlık, çok basit ve
2:45
acayip güçlü bir yöntem. Şimdi şemsiye
2:49
almamak seçeneğine bakalım. Yağmur
2:51
yağarsa alacağımız fayda 0. Bunu
2:53
olasılığıyla yani 0.60 ile çarpıyoruz.
2:57
Yağmur yağmazsa faydamız 20. Bunu da
2:59
0.40'ile çarpıyoruz. Sonra bu ikisini
3:02
topluyoruz. Olay bu. Ve sonuç 8. Demek
3:06
ki şemsiye almadan çıkmanın beklenen
3:08
faydası 8'miş. E ne yapacağız şimdi?
3:11
Aynı hesabı şemsiye alma durumu içinde
3:13
yapıyoruz ve hangi sayının daha yüksek
3:15
olduğuna bakıyoruz. Yüksek olan bizim
3:17
için en rasyonel seçim oluyor. Ama bu
3:20
durum bizi çok daha felsefi bir soruya
3:22
getiriyor. Düşünsenize bir bahis var ve
3:24
matematiksel olarak beklenen parasal
3:26
kazancı sonsuz. Bu oyunu oynamak için
3:29
bütün varlığınızı riske atar mıydınız?
3:31
İşte meşhur St. Peterburg paradoksu tam
3:33
da bu soruyu kurcalıyor ve matematikçi
3:36
Daniel Bernli'yi çok kritik bir gerçeği
3:38
fark etmeye itiyor. Diyor ki insanlar
3:40
aslında paranın kendisini değil o
3:42
paranın getireceği öznel tatmini yani o
3:46
faydayı maksimize etmeye çalışır. Herkes
3:48
için paranın değeri aynı değil yani.
3:50
Peki ya elimizde hiç olasılık yoksa ne
3:53
olacak? Yani tam bir belirsizlik
3:56
anındaysak işte o zaman işin içine
3:59
psikoloji giriyor. Sizin hayata bakış
4:01
açınız iyimserliğiniz ya da
4:03
kötümserliğiniz rehberiniz oluyor ve
4:06
bazen en iyi seçim zaten gözünüzün
4:08
önündedir. Mesela tam bir iyimserseniz
4:11
sizin için Maximax kuralı var. Kural çok
4:14
basit. Her seçeneğin getirebileceği en
4:16
iyi sonuca bak. Sonra da bu en iyilerin
4:18
içinden en iyisini seç. Yani
4:20
maksimumların maksimumunu bul. Şimdi
4:23
gelin işleri daha da basitleştirelim.
4:26
Bazen bir seçenek o kadar bariz bir
4:28
şekilde iyidir ki düşünmeye bile gerek
4:30
kalmaz. İşte biz buna baskınlık diyoruz.
4:34
Eğer bir seçim her senaryoda
4:36
diğerlerinden daha iyi ise o zaman güçlü
4:38
baskınlık söz konusu. Bakın şu tabloya.
4:42
Ne olursa olsun yani ister durum 1
4:44
gerçekleşsin ister durum 2 seçim 1 her
4:47
zaman seçim 2'den daha iyi sonuç
4:49
veriyor. 12 10 de 5'ten büyük. Ee o
4:53
zaman mantıklı bir insan neden seçim
4:54
2'yi düşünsün ki? İşte bu tam bir güçlü
4:57
baskınlık örneği. Bunun bir de zayıf
4:59
versiyonu var. Zayıf baskınlık dediğimiz
5:01
şey de şu. Bir seçenek diğerinden hiçbir
5:04
zaman daha kötü değil ve en az bir
5:06
durumda kesinlikle daha iyi. Bu örnekte
5:08
de bakın seçim 2'ye odaklanalım. Durum
5:12
1de seçim 1'den daha iyi. Durum 2'de ise
5:15
eşitler. Yani hiçbir zaman daha kötü bir
5:18
sonuç vermiyor. İşte bu yüzden seçim
5:20
seçim 1'e zayıf bir şekilde baskındır
5:23
deriz. Tüm bu konuştuğumuz kurallar
5:25
aslında daha büyük bir resmin parçaları.
5:28
Hepsi bir araya gelerek rasyonel düşünme
5:30
için bize bir nevi alet çantası sunuyor.
5:33
Bu alet çantasının içinde neler var?
5:35
Tercihlerimizin tutarlı olmasını
5:37
sağlayan temel mantık kuralları var.
5:39
Zincirleme kararları yani birbiri ardına
5:41
gelen seçimleri haritalamamızı sağlayan
5:43
karar ağaçları gibi modeller var. Hatta
5:46
hiçbir objektif veri olmadığında kendi
5:49
kişisel inançlarımızı yani subjektif
5:51
olasılıkları nasıl devreye sokacağımız
5:53
bile var. Kısacası şunu anlamak çok
5:56
önemli. Karar teorisi dediğimiz şey kuru
5:58
bir matematik değil. Aksine sosyal
6:01
bilimlerden ekonomiye, matematikten
6:03
psikolojiye kadar pek çok alanı bir
6:05
araya getiren yani mantıkla insan
6:07
doğasını birleştiren bir alan. Ve amacı
6:09
ne? Bu karmaşık dünyada daha net
6:12
düşünebilmemizi sağlamak. Artık temel
6:14
prensipleri biliyorsunuz. Elinizde
6:16
hayattaki seçimleriniz için gerçekten
6:18
güçlü, rasyonel bir çerçeve var. Şimdi
6:21
asıl soru şu. Bu tabloyu kullanarak
6:24
analiz edeceğiniz ilk önemli kararınız
6:26
ne olacak?
Jobs & Education
Education