Up next in 10
Auzef Fiziki Coğrafyaya Giriş 2023-2024 Vize Soruları
https://lolonolo.com/2026/04/23/fiziki-cografyaya-giris-2023-2024-vize-sorulari/
https://lolonolo.com
Show More Show Less View Video Transcript
0:00
Herkese merhaba. Karmaşık konuları alıp
0:02
sizin için böyle hap gibi anlaşılır
0:04
hikayelere dönüştürdüğümüz serimize hoş
0:07
geldiniz. Bugün elimizde ne var biliyor
0:09
musunuz? Bayağı bildiğiniz bir fiziki
0:11
coğrafya sınavı ve biz bu sınavdaki
0:13
soruları kullanarak gezegenimizin en
0:16
büyük sırlarından bazılarını
0:17
aralayacağız. Hazır mısınız? Haydi şöyle
0:20
başlayalım. Düşünün bir uzay
0:23
gemisindesiniz ve pencereden dünyaya
0:25
bakıyorsunuz. O an gözünüze çarpacak ilk
0:28
şeyler, o devasa tabloda göreceğiniz ilk
0:31
figürler neler olurdu? Elbette
0:34
okyanuslar ve kıtalar yani dünyamızın en
0:37
ama en belirgin iki özelliği. O uçsuz
0:40
bucaksız mas mavi okyanuslar ki en
0:43
büyüğü de Pasifik. Bir de tabii üzerinde
0:46
yaşadığımız o devasa kara parçaları.
0:49
Peki tamam yüzeyde bunlar var ama asıl
0:51
soru şu. O gördüğümüz kıtaların ve
0:53
okyanusların altında neler dönüyor? Hadi
0:56
gelin şimdi biraz daha derine, gezegenin
0:58
merkezine doğru bir yolculuğa çıkalım.
1:01
Şimdi şöyle düşünün. Yer kabuğu devasa
1:03
bir tahta parçası gibi. Altındaki manto
1:06
ise su gibi ama çok daha yoğun bir su.
1:09
İşte bu yüzden daha hafif olan kabuk
1:11
daha yoğun olan mantonun içine
1:13
batamıyor. Tıpkı tahtanın suda yüzdüğü
1:15
gibi onun üzerinde yüzüyor. İşte biz bu
1:18
mükemmel dengeye izostatik denge
1:20
diyoruz. Bütün olay yoğunluk farkı
1:22
aslında. Peki bilim insanları bu
1:25
katmanlar arasındaki sınırı nasıl
1:27
keşfetti? Çok akıllıca bir yöntemle.
1:30
Deprem dalgalarını incelerken bir şey
1:32
fark ettiler. Bu dalgaların hızı belirli
1:35
bir derinliğe gelince aniden bıçak gibi
1:37
kesilip değişiyor. İşte tam o sınır
1:40
kabukla mantonun ayrıldığı yer ve bu
1:42
keşfi yapan bilim insanının anısına da
1:44
bu rean moho süreksizliği adı verilmiş.
1:47
Coğrafyanın en ilginç olaylarından
1:49
birine geldik. Röyef tersenmesi. Bu
1:52
doğanın nasıl tam bir ters köşe
1:54
yapabildiğinin kanıtı. Hikaye şöyle
1:57
başlıyor. Elimizde bir vadi var diyelim.
2:00
Zamanla bu vadinin tabanı mesela lav
2:02
akıntısı gibi sert bir malzemeyle
2:04
kaplanıyor. Sonra ne oluyor? Binlerce
2:07
yıl geçiyor ve vadinin iki yanındaki o
2:09
daha yumuşak tepeler yağmurla, rüzgarla
2:12
aşınıp gidiyor. Sonuç bir zamanlar
2:15
çukurda olan o sert vadi tabanı şimdi
2:18
etrafına göre en yüksek yer haline
2:20
geliyor. İnanılmaz değil mi? Vadi tepeye
2:23
dönüşüyor ve bu dönüşüm sadece yüzeyde
2:26
değil yerin kilometrelerce altında da
2:29
devam ediyor. Kayaç döngüsünden
2:31
bahsediyorum. Bu asla durmayan, bitmeyen
2:34
bir geri dönüşüm süreci. Düşünün bir
2:36
tortul kayaç muazzam bir ısı ve basınçla
2:39
karşılaştığında erimeye başlıyor.
2:41
Tamamen eriyip magmaya karıştığındaya
2:44
bam artık o bambaşka bir şey yepyeni bir
2:47
volkanik kayac maddesi haline geliyor.
2:50
Tamam. Yerin derinliklerinden şimdilik
2:52
çıkalım. Tekrar şöyle bir uzaklaşıp
2:54
gezegenimizin yüzeyine yani hava
2:56
durumumuzu ve mevsimlerimizi, kısacası
2:59
hayatımızı doğrudan etkileyen o büyük
3:01
güçlere bakalım. Yani havaya ve suya.
3:04
Hadi bakalım size hızlı bir coğrafya
3:06
sorusu. Hepimizin yaşadığı bir şey. Yaz
3:08
ve kış gibi mevsimler. Peki bunların
3:10
olmasının gerçek nedeni ne? Ama dikkat
3:13
bu soru tam bir tuzak soru. Çoğu kişinin
3:16
aklına ilk gelen cevap yanlış. Şimdiden
3:19
söyleyeyim. Güneşe yaklaşıp
3:20
uzaklaşmamızla hiçbir ama hiçbir ilgisi
3:23
yok. Cevap işte bu. Dünyanın eksen
3:26
eğikliği. Gezegenimiz biliyorsunuz
3:28
dimdik durmuyor. Uzayda dönerken hafifçe
3:31
tam olarak 23.5 derece yana yatık
3:34
duruyor. İşte bütün sır bu eğiklikte. Bu
3:38
eğiklik yüzünden yıl içinde bazen kuzey
3:40
yarımküre bazen de güney yarımküre
3:42
güneşe daha dönük oluyor ve daha dik
3:44
açıyla ışık alıyor. Sonuç mevsimler. Tek
3:47
ve yegane sebep bu. Peki ya rüzgar bu
3:51
esintiyi, bazen fırtınayı yaratan şey
3:53
ne? Bakın bu da sık yapılan bir hata.
3:56
Dünyanın küre şeklinde olması rüzgarın
3:58
doğrudan sebebi değil. Asıl nedenler çok
4:00
daha dinamik. Her şey havadaki basınç
4:03
farkıyla başlıyor. Hava yüksek basınçlı
4:05
yerden alçak basınçlı yere akmak
4:07
istiyor. Bu merkezler arasındaki mesafe
4:10
dünyanın kendi etrafında dönmesinin
4:12
yarattığı o meşhur Koriolis etkisi ve
4:14
tabii ki yerdeki dağların, binaların
4:16
sürtünmesi. İşte rüzgarı yaratan ve
4:18
yönlendiren güçler bunlar. Şimdi de
4:21
sulara gelelim. Özellikle de
4:23
okyanusların tuzluluğuna. Bu aslında çok
4:26
basit bir dengeye dayanıyor. İki temel
4:28
faktör var. Ne kadar su buharlaşıyor ve
4:31
ne kadar tatlı su ekleniyor? Mesela
4:33
Baltık Denizini düşünelim. Neden
4:35
dünyanın en az tuzlu denizlerinden biri?
4:37
Çünkü hem soğuk olduğu için buharlaşma
4:39
çok az hem de bir sürü nehirden bol
4:42
tatlı su geliyor. Yani sürekli
4:44
sulandırılıyor gibi düşünebilirsiniz.
4:46
Kayalara yani yerin katı kabuğuna
4:48
baktık. Havaya, atmosfere baktık. Suya,
4:50
okyanuslara baktık. Şimdi sıra hepsinin
4:53
kesişim noktasında. Yani dünyanın o
4:55
yaşayan, nefes alan derisinde,
4:57
ayaklarımızın hemen altındaki o gizemli
4:59
toprak dünyasında. Hadi son bir
5:01
yakınlaştırma yapalım. Toprağa toprak
5:03
yapman aslında iki temel bileşen var.
5:06
Birincisi inorganik kısım. Yani ana
5:08
kayanın ufalanmasıyla oluşan kum, mil,
5:11
kil gibi şeyler. Kayanın kendisi yani.
5:14
Ama işin sırrı ikinci kısımda organik
5:17
kısım. Yani ölmüş bitkilerin,
5:18
hayvanların kalıntıları. Humus dediğimiz
5:21
şey ve işte burası çok önemli. Toprağa o
5:24
hayat veren, onu verimli kılan şey
5:26
kayadan gelmiyor. Yaşamın kendisinden
5:28
geliyor. Hadi bakalım bir sınav sorusu
5:31
daha. Toprağın fiziksel özellikleri
5:34
nelerdir? Fiziksel derken neyi
5:36
kastediyoruz? Yani elinize aldığınızda,
5:39
baktığınızda, dokunduğunuzda fark
5:41
ettiğiniz şeyler. Neler olabilir bunlar?
5:43
Bir düşünün bakalım. Evet, doğru
5:46
tahminler. Birincisi tekstürü yani
5:49
içindeki kum, mil ve kil oranı. İkincisi
5:52
struktürü yani bu parçacıkların
5:55
birbirine nasıl tutunduğu, topaklanıp
5:57
topaklanmadığı, sonra tabii ki derinliği
6:00
ve hepimizin ilk fark ettiği şey rengi.
6:04
İşte bu dördü bir toprağın kimlik kartı
6:06
gibi onun temel fiziksel özelliklerini
6:09
oluşturuyor. Peki aklınıza pH değeri
6:12
yani asitlik geldiyse işte orada bir
6:15
durun. Asitlik veya bazlık toprağın
6:18
dokunabileceğiniz bir özelliği değil.
6:21
İçindeki kimyasal reaksiyonlarla ilgili
6:23
bir durum. Yani o fiziksel değil
6:25
kimyasal bir özellik. Toprak biliminde
6:28
bu ayrım çok ama çok önemlidir. Ve
6:31
gelelim topraktaki suya. Bu konuda
6:33
göründüğünden daha karmaşık. Çünkü
6:35
topraktaki suyun hepsi bitkiler için
6:37
içilebilir değil. Şöyle ki birincisi
6:40
higroskobik su. Bu toprak taneciklerine
6:43
o kadar sıkı yapışmış incecik bir film
6:45
tabakası ki bitkinin kökleri ne kadar
6:47
uğraşsa da onu oradan söküp alamaz. O su
6:50
var ama yok gibi. Asıl önemli olan ise
6:53
kapiler su. Bu toprak tanecikleri
6:55
arasındaki boşluklarda daha serbest
6:57
duran su. İşte bitkilerin kökleriyle
7:00
çekip alabildiği yani hayatlarını devam
7:02
ettirmelerini sağlayan su. Tam olarak
7:04
bu. Şimdiye kadar birçok farklı parçadan
7:07
bahsettik. Kayalar, su, hava, toprak.
7:10
Peki tüm bu parçalar nerede bir araya
7:12
geliyor? Hepsini birleştiren o büyük
7:15
resim ne? İşte şimdi o büyük bağlantıya
7:19
geliyoruz. İşte o büyük bağlantının adı
7:22
biyosfer. Yani dünyadaki yaşam alanı.
7:25
Biyosfer coğrafi bir yerden çok bir
7:27
kesişim kümesi aslında. Litosferin yani
7:30
taş kürenin, hidrosferin yani su kürenin
7:33
ve atmosferin yani hava kürenin içe
7:36
geçtiği, birbirine dokunduğu o sihirli
7:38
alan ve bildiğimiz tüm yaşam işte bu
7:41
incecik, o kadar da kırılgan katmanda
7:43
var oluyor. Aslında tüm bu
7:46
konuştuklarımızı şöyle bir
7:47
özetleyebiliriz. Bakın moho süreksizliği
7:49
neydi? Kabukla mantoyu ayıran o keskin
7:52
çizgi. Peki ya mevsimler tek bir sebebi
7:55
vardı. Dünyanın eksenikliği. Bir vadinin
7:58
tepeye dönüşmesi mi? Adı rölyef
8:01
derselmesi. Bitkilerin içebildiği su
8:03
kapiler su ve tüm yaşamı barındıran o
8:06
küre biyosfer. Bakın, her bir karmaşık
8:09
fikir aslında tek bir temel işleve
8:11
indirgenebiliyor ve hepsi birbiriyle
8:13
inanılmaz bir uyum içinde çalışıyor.
8:16
İşte bütün bu konuştuklarımız yani kaya,
8:19
su, hava ve yaşamın nasıl dev bir sistem
8:22
içinde birbirine örüldüğünü görmek. Bu
8:24
bakış açısı şöyle bir durup kendi arka
8:27
bahçenize, sokağınızdaki ağaca, yağan
8:29
yağmura bakışınızı nasıl değiştiriyor?
8:32
Çünkü bu bağlantılar sadece ders
8:33
kitaplarında değil, tam şu an
8:35
etrafımızdaki her şeyde yaşanıyor. Bu
8:38
müthiş sistemi fark etmek sanırım her
8:40
şeye daha farklı bakmamızı sağlıyor.
8:42
Vakit ayırdığınız için çok teşekkürler.
#Jobs & Education