0:00
Hiç düşündünüz mü dünyanın en büyük
0:02
ülkesi aslında ne kadar büyük? Bu
0:05
soruyla Rusya ve Orta Asya'nın devasa
0:07
coğrafyasını inceleyeceğimiz
0:08
yolculuğumuza başlıyoruz. İşte cevap.
0:11
Tam 17 milyon km². Yani bu rakam o kadar
0:16
büyük ki şöyle söyleyeyim. Gezegenin
0:18
yaşanabilir karalarının neredeyse bir
0:21
demek bu. İşte bugünkü keşfimize tam da
0:24
bu akıl almaz ölçekle başlıyoruz. Bu
0:27
yüzden bugünkü maceramızın adı devler
0:30
arasında bir yolculuk. Çünkü tam olarak
0:32
bunu yapacağız. Gezegenin en heybetli,
0:35
en çeşitli coğrafyalarından birinde
0:37
sanal bir tura çıkacağız. Peki rotamızda
0:40
neler var? Önce bu devasa bölgenin
0:42
ölçeğini bir anlamaya çalışacağız. Sonra
0:44
Rusya'nın inanılmaz zıtlıklarına
0:46
dalıyoruz. Oradan Orta Asya'nın uçsuz
0:49
bucaksız ovalarına geçip çöllerde ve
0:51
vahalardaki hayata bakacağız ve en
0:53
sonunda hep birlikte dünyanın çatısına
0:56
tırmanacağız. Hadi o zaman yolculuğumuz
0:58
başlasın. İlk işimiz bu devasa
1:01
coğrafyanın ölçeğini tam olarak kavramak
1:03
ve ilk durağımız tabii ki en büyük dev
1:06
Rusya. Biliyor musunuz? Bu ülkeyi tek
1:08
bir kelimeyle anlatacak olsak o kelime
1:11
kesinlikle zıtlıklar olurdu. Donmuş
1:13
ovalardan subtropika sahillere. Gelin bu
1:16
inanılmaz tezatlara bir bakalım. Şöyle
1:18
bir şey düşünün. Koskoca bir nehir.
1:21
Adeta bir bıçak gibi kıtayı ikiye
1:22
bölüyor. İşte bu nehir yenisey. Batısına
1:25
bakıyorsunuz alabildiğine düz alçak bir
1:28
ova. Doğusuna bir geçiyorsunuz bam bir
1:31
anda daha yüksek kayalık bir plato
1:33
başlıyor. Yani tam bir doğal sınır.
1:35
Tabii Rusya'yı Rusya yapan sadece
1:37
coğrafyası değil insanları ve sınırları
1:39
da var. Evet, çok uluslu bir yapı ama
1:41
ülkenin demografik kaybinde Slav nüfus
1:43
var. Bir de güneye indiğimizde o
1:45
görkemli Kafkas dağlarını görüyoruz.
1:47
Adeta doğal bir duvar gibi Gürcistan ve
1:49
Azerbaycan'la arasına set çekiyor. Şimdi
1:51
sıkı durun çünkü en inanılmaz
1:54
zıtlıklardan biri geliyor. Bir yanda o
1:56
meşhur kemik donduran Sibirya soğukları.
1:59
Diğer yanda aynı ülkenin içinde
2:01
Karadeniz kıyısındaki Soçi. O devasa
2:04
Kafkas dağları sayesinde kuzey
2:06
rüzgarlarından bir korunuyor ki ortaya
2:08
çıkan iklim ılıman, nemli yani
2:11
subtropikal. Gerçekten de sanki bambaşka
2:14
iki gezegen gibi değil mi? Peki
2:16
Rusya'daki bu zıtlıklardan sonra
2:17
rotamızı güneye Asya'nın kalbine
2:19
çeviriyoruz. Karşımızda büyük Orta Asya
2:22
ovaları ve bozkır deyince akla gelen ilk
2:24
ülke Kazakistan. Bölgenin büyüklüğünü
2:27
anlamak için şu rafiye bir bakalım.
2:28
Bakın inanılmaz bir şey bu. Kazakistan
2:31
tek başına tüm Orta Asya'nın üçte
2:33
ik'sinden fazlasını kaplıyor. Yani diğer
2:36
dört stan ülkesini alsak hepsi
2:38
Kazakistan'ın içine sığıyor. İşte o
2:40
kadar büyük. Şimdi gelin çok yaygın bir
2:42
yanlışı düzeltelim. Kazakistan
2:44
okyanuslara o kadar uzak ki iklimi çok
2:46
sert. Tam bir karasal iklim. Özellikle
2:48
Aral Gölü çevresi için bol yağış alır
2:51
gibi bir kanı var. Ama bu kesinlikle
2:52
doğru değil. Tam tersi bölge aşırı
2:55
derecede kurak. Ama iş yüzölçümünden
2:57
nüfusa gelince işte o zaman her şey tepe
3:00
taklak oluyor. Bakın şu grafik ne kadar
3:02
net anlatıyor. Çok daha küçük olmasına
3:04
rağmen Özbekistan bölgenin nüfus
3:06
merkezi. Neredeyse tüm Orta Asya
3:08
nüfusunun yarısı bu ülkede yaşıyor.
3:10
Coğrafi büyüklükle demografik ağırlık
3:12
arasındaki fark bu kadar net olabilir.
3:15
Peki bu nüfus yoğunluğundan sonra şimdi
3:17
de bölgenin en kurak yerlerine
3:19
Özbekistan ve Türkmenistan'a gidelim. Bu
3:21
çöl manzaraları insanın aklına hemen şu
3:23
soruyu getiriyor. Böylesine kurak bir
3:25
dünyada hayat nasıl devam ediyor?
3:28
İnsanlar nasıl hayatta kalıyor? İşte bu
3:30
sorunun cevabı Zerefşan Nehri gibi
3:33
hikayelerde gizli. Düşünün Pamir Alay
3:35
dağlarından doğuyor. Tarihe yön vermiş
3:38
Semerkant ve Buhara gibi şehirlere can
3:40
suyu oluyor ve sonra hiçbir denize
3:43
ulaşamadan Kızılkum çölünün kumlarında
3:46
kaybolup gidiyor. İşte bölgedeki tek bir
3:48
damla suyun değeri bu kadar büyük.
3:51
Sıradaki durağımız Türkmenistan. Size
3:53
bir sorun var. Ne dersiniz?
3:55
Türkmenistan'ın yüzde kaçı çöldür? Şöyle
3:57
bir tahmin edin. Eee, belki yarısı falan
4:00
mı? Cevap tahminlerin çok ötesinde.
4:03
Yarısı değil, tam %80'i. Evet, yanlış
4:06
duymadınız. %80. Bu inanılmaz bir oran.
4:10
Peki bu ne demek? Şu demek. Bu kadar
4:12
kurak bir ülkede hayat yani tarım,
4:15
şehirler, her şey Ceyhun ve Murgap gibi
4:18
nehirlerin beslediği o daracık Vaha
4:20
şeritlerine sıkışmış durumda. Bütün bir
4:22
medeniyet bu incecik hayat damarlarının
4:25
üzerinde kurulu. Çöllerden ve vahalardan
4:28
sonra şimdi de tam tersi bir yere
4:30
gidiyoruz. Tırmanışa geçiyoruz. Rotamız
4:33
dünyanın çatısı olarak bilinen dağlık
4:36
cumhuriyetler. Kırgızistan ve
4:38
Tacikistan. Ve burada Dağlık Bedakşan
4:41
diye gerçekten eşsiz bir bölge var.
4:43
Düşünün Tacikistan'ın neredeyse yarısını
4:45
kaplayan devasa sarp dağlardan oluşan
4:50
nüfusunun çok ama çok küçük bir kısmı
4:52
burada yaşıyor. O kadar izole ki merkezi
4:54
Horok olan bu yer sanki dünyanın geri
4:56
kalanından kopuk bambaşka bir gezegen
4:58
gibi. Evet, bu devler diyarındaki
5:01
yolculuğumuzu neredeyse tamamladık. Ama
5:03
bitirmeden önce öğrendiklerimizi şöyle
5:05
bir tazeleyelim mi? Küçük bir test
5:07
yapalım. Bakalım neler kalmış akılda.
5:09
Hazır mıyız? İlk soru Rusya'dan. Hani o
5:12
devasa ovayla yüksek platoyu ayıran bir
5:15
nehir vardı ya. Hangisiydi o? Doğru
5:17
cevap tabii ki Yenisey Nehri. Sibirya'yı
5:20
ikiye bölen o muazzam doğal sınır. Peki
5:24
ikinci soru. Bir özerk bölgeden
5:27
bahsetmiştik. Karakalpak Özerk bölgesi
5:30
hangi ülkenin içindeydi? Evet cevabımız
5:33
Özbekistan. Ve bu yolculuğun sonunda
5:36
sizi şu düşünceyle bırakmak istiyorum.
5:38
Böylesine devler ve aşırılıklarla dolu
5:40
bir coğrafyada dağlar, çöller, nehirler
5:44
100 milyondan fazla insanın kaderini
5:46
nasıl şekillendiriyor? Kültürlerini,
5:48
ekonomilerini, geleceklerini. Bu sonu
5:50
olmayan ve cevabı her gün yeniden
