0:00
Herkese merhaba. Şimdi Kuzey Amerika
0:02
dediğimizde aklınıza ne geliyor?
0:03
Göktelenler, devasa şehirler, belki de
0:06
Hollywood. Ama bütün bunların temelinde
0:08
yatan ve her şeyi şekillendiren bir sır
0:10
var. Coğrafya. Gelin bu dev kıtanın
0:13
kaderini çizen dağlara, nehirlere yani
0:16
işin özüne birlikte bakalım. Peki Kuzey
0:18
Amerika'yı bu kadar dinamik, bu kadar
0:20
güçlü kılan şey ne? Cevap inanın
0:22
sandığımızdan çok daha basit ve aslında
0:25
hep gözümüzün önünde duruyor
0:26
haritalarda. Gelin bu haritayı birlikte
0:29
satır satır okumaya başlayalım. Evet,
0:32
her şey tam olarak burada başlıyor. Yani
0:34
toprak ve su bu ikili Kuzey Amerika'nın
0:37
sadece fiziki haritasını çizmekle
0:39
kalmamış, aynı zamanda ekonomik ve hatta
0:41
kültürel DNA'sını da resmen kodlamış.
0:44
Hadi o zaman işin en temeline inelim.
0:47
Kuzey Amerika'yı devasa bir kitaba
0:49
benzetirsek bu kitabın iki kapağı ne
0:51
olurdu? Tabii ki onu doğudan ve batıdan
0:54
saran o muazzam sıraadağlar. Kıtanın
0:57
adfa omurgası onlar. İşte bu iki dağ
1:00
sisteminin arasındaki fark gerçekten de
1:02
inanılmaz. Batıya baktığımızda genç,
1:05
dimdik ve enerjik kayalık dağları
1:07
görüyoruz. Adeta gökyüzüne meydan
1:09
okuyorlar. Doğuya döndüğümüzde ise daha
1:12
yaşlı, zamanla aşınmış ama bilge bir
1:15
bekçi gibi duran apalaş dağları var.
1:17
Biri genç ve hırçın, diğeri yaşlı ve
1:20
sakin. Kıtaya dengeyi getiren de tam
1:22
olarak bu zıtlık. Peki bu iki devasa dağ
1:26
sırasının arasında ne var? İşte orası
1:29
kıtanın tam kalbi. Mississippi Mizuri
1:32
nehir sisteminin beslediği o uçsuz
1:34
bucaksız ovalar ve tabii Atlantik'ten
1:37
Meksika Körfezi'ne uzanan o verimli kıyı
1:39
şeridi. Düşünsenize burası nesiller
1:43
boyunca tarım ve yerleşim için adeta bir
1:45
mıknatıs gibi insanları kendine çekti.
1:48
Toprağı konuştuk. Şimdi sıra suda. Hadi
1:51
gelin kıtaya can veren o muazzam su
1:53
yollarına yani onun doğal atar
1:55
damarlarına bir bakalım. Ve karşınızda
1:58
Mississipeyi, Mizuri ağı. Bakın bu
2:01
sadece bir nehir sistemi değil. Adeta
2:03
kıtanın merkezini besleyen canlı dev bir
2:06
organizma gibi. Bu Drenaj sistemi yani
2:09
bütün o kolların suyu toplayıp denize
2:10
ulaştırdığı bu ağ iki inanılmaz iş
2:12
başarıyor. Birincisi toprağı olağanüstü
2:15
verimli hale getiriyor. İkincisi
2:17
yetiştirilen her şeyin dünyaya taşınması
2:20
için süper ucuz bir otoyol sunuyor.
2:22
Şimdi rotamızı biraz kuzeye çevirelim.
2:25
Orada bizi St. Lawrence Nehri
2:26
karşılıyor. Bu nehir neden bu kadar
2:28
önemli biliyor musunuz? Çünkü büyük
2:31
göller gibi devasa bir su kütlesini alıp
2:33
ta Atlas Okyanusuna bağlıyor. Yani
2:36
kıtanın işlerine açılan stratejik bir
2:38
kapı. Bir anahtar adeta. Tamam. Dağları,
2:42
ovaları, nehirleri gördük. Peki bütün bu
2:45
coğrafi zenginlik nasıl oldu da dünyanın
2:48
en büyük ekonomik motorlarından birine
2:50
dönüştü? İşte şimdi coğrafyanın insan
2:53
hırsıyla buluştuğu o büyüleyici dönüşüme
2:55
bakacağız. Kuzey Amerika'nın ekonomisini
2:58
üst üste konmuş dört katman gibi
3:00
düşünebilirsiniz. En temelde ne var?
3:03
Topraktan hammadde çıkarmak. Yani
3:06
birincil sektör. Onun bir üst katında bu
3:09
hammaddeleri alıp bir şeyler üreten
3:11
sanayi var. Sonraki katmanda finans ve
3:14
bilgi gibi hizmetler ve en tepede de bu
3:17
muhteşem coğrafyayının kendisini bir
3:20
ürün olarak sunan turizm. Hadi bu
3:22
katmanları somut örneklerle daha
3:24
anlaşılır hale getirelim. Mesela
3:26
birincil sektör deyince aklımıza
3:28
Alberta'daki devasa petrol rezervleri
3:30
geliyor. Sanayi mi dediniz? Tabii ki
3:33
Detroit. Otomorilin kalbi. Hizmet
3:35
sektörünün zirvesi neresi? Boston'dan
3:37
Washington'a uzanan o devasa şehirler
3:39
zinciri yani Megalopolis. Turizm içinse
3:43
Hawaii ve Kaliforniya'dan daha iyi bir
3:44
örnek olabilir mi? Peki bütün bu
3:46
ekonomik faaliyetler neyi ortaya
3:48
çıkardı? Zamanla kıtayı bir örümcek ağı
3:51
gibi saran dev bir şehirler ve
3:54
bağlantılar ağını. Şimdi de insanın
3:56
coğrafya üzerine çizdiği bu haritaya, bu
3:59
kentsel ağa yakından bakalım. Bu devasa
4:02
ağı birbirine ne bağlıyor? İşte o çelik
4:04
damarlardan biri Amtr. 1971'de kurulmuş
4:08
olan bu yapı aslında Amerika'da
4:10
şehirlerarası tren yolculuğunu hayatta
4:12
tutuyor ve milyonlarca insanı yüzlerce
4:15
şehri birbirine bağlıyor. Ve bu ağın en
4:18
önemli düğüm noktaları tabii ki New
4:20
York. Ticaretin ve limanların başkenti.
4:23
Kuzeyde Kanada'nın lokomotifi Toronto
4:25
var. Pasifik kıyısında devasa metropol
4:28
Seattle. İç kesimlerde ise güneyin
4:31
parlayan yıldızları Atlanta ve Dallas.
4:34
Gördüğünüz gibi her bir şehrin bu devasa
4:37
yapbozda kendine ait çok önemli bir
4:39
parçası var. Peki tüm bu coğrafi ve
4:42
ekonomik yapıyı harekete geçiren asıl
4:44
güç ne? Motoru çalıştıran o kıvılcım
4:47
neydi? İşte son olarak bu cansız
4:50
haritaya ruh üfleyen şeye yani insana
4:52
odaklanacağız. İşte bu cümle aslında her
4:55
şeyi özetliyor. Tarih boyunca
4:57
milyonlarca insanı okyanuslara aşıp bu
4:59
topraklara getiren şey neydi? Daha iyi
5:01
bir yaşam umudu. Ekonomik fırsatlar.
5:03
Yani coğrafya sahneyi kurdu ama perdeyi
5:06
açıp oyunu başlatan şey insanın o bitmek
5:08
bilmeyen hırsı ve umuduydu. Bunun en
5:11
efsanevi örneklerinden biri nedir
5:13
derseniz tabii ki Clondj altına hücumu.
5:16
Düşünsenize 19. yüzyılın sonu Yukond'da
5:19
altın bulunduğu haberi yayılıyor ve
5:20
100.000 insan zengin olma hayaliyle akın
5:23
akın bilinmezliğe doğru yola çıkıyor. Bu
5:25
sadece bir altın arama macerası değildi.
5:28
Kıtanın kuzeyinin kaderini sonsuza dek
5:30
değiştiren bir dönüm noktasıydı.
5:32
Kısacası o verimli topraklardan bugün
5:35
gökyüzüne uzanan o devasa şehirlere.
5:37
Kuzey Amerika'nın hikayesi aslında tek
5:39
bir cümlenin hikayesi. Coğrafyanın
5:42
sunduğu fırsatların insanın hırsıyla
5:44
buluşması. İşte bu buluşma koca bir
5:46
kıtayı baştan aşağı şekillendirdi. Evet
5:49
buraya kadar coğrafyanın kıtanın
5:51
geçmişini nasıl yazdığını gördük. Ama
5:53
şimdi asıl soru şu. Peki geleceği ne
5:55
yazacak? Teknoloji mi, iklim değişikliği
5:58
mi yoksa yeni göç dalgaları mı? Kuzey
6:00
Amerika'nın hikayesinin bir sonraki
6:02
bölümünde sizce ne yazacak?
