0:00
Herkese merhaba. Bugün biraz farklı bir
0:02
şey yapacağız. Bir ulusun kuruluş
0:04
hikayesini ama öyle bildiğiniz gibi
0:06
değil. Bir üniversite sınav kağıdından
0:09
yola çıkarak deşifre edeceğiz. Evet.
0:11
Kulağa garip geliyor değil mi? Yani bir
0:13
üniversite sınavı koskoca bir milletin
0:16
doğuşu hakkında bize ne anlatabilir ki?
0:18
Ama işte gelin bu sorunun peşine
0:20
düşelim. Elimizde İstanbul
0:22
Üniversitesi'nin resmi bir sınavı var.
0:24
Yapacağımız şey tam olarak bu sınavı
0:26
masaya yatırmak ve Türkiye'nin kendine
0:29
dair anlattığı hikayeyi satır aralarını
0:31
okuyarak o soruların ve cevapların
0:33
ardında yatanları ortaya çıkarmak. O
0:36
zaman başlayalım. İlk durağımız tabii ki
0:39
yeni bir devlet kurmanın en sancılı
0:41
kısmı iktidar mücadeleleri ve sınavda
0:44
karşımıza çıkan ilk sorulardan biri
0:46
hemen konunun kalbini iniyor. 13 Şubat
0:49
1925'te Doğu Anadolu'da çıkan isyan
0:52
hangisidir diye soruyor. Doğru cevap
0:54
Şeyh Said isyanı. Bakın bu aslında basit
0:57
bir tarih sorusu gibi görünebilir ama
0:59
değil. Bu genç cumhuriyetin o dönemde
1:01
karşılaştığı en büyük, en sarsıcı iç
1:04
tehditlerden birine doğrudan bir
1:06
gönderme. Şimdi bu zaman çizelgesine
1:08
baktığımızda asıl ilginç olan şey ne
1:11
biliyor musunuz? Bu isyanın aslında tek
1:13
başına bir olay olmadığını görmek.
1:15
Bakın, Şubat 1925'te isyan başlıyor.
1:17
Hemen bir ay sonra Mart'ta hükümet
1:19
kendine olağanüstü yetkiler veren bir
1:21
kanun çıkarıyor ve bir sonraki yıl
1:23
Haziran 1926'da Atatürk'e yönelik o
1:26
meşhur İzmir suikast girişimi
1:27
engelleniyor. Yani resmen bir domino
1:29
etkisi var. bir tehdit ortaya çıkıyor.
1:31
Hemen ardından bir karşı hamle geliyor.
1:34
İşte o karşı hamlelerin en bilineni, en
1:36
önemlisi Takriri sükun kanunu. Sınavın
1:40
da bize hatırlattığı gibi bu yasa
1:42
aslında hükümete kriz zamanlarında
1:45
muhalefeti bastırmak ve adından da
1:48
anlaşılacağı üzere sükuneti sağlamak
1:50
için çok geniş olağanüstü yetkiler
1:54
Yani yeni devlet otoritesini tam da bu
1:57
şekilde pekiştirmeye çalışıyordu. Ama
1:59
tabii siyasi gerilim sadece isyanlarla
2:02
falan sınırlı değil. Sınav bize bir
2:05
başka gerilim noktasını daha gösteriyor.
2:07
Diyor ki aşağıdakilerden hangisi ilk
2:10
büyük muhalefet partisi olan
2:12
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasın'ın
2:15
içinde yer almamıştır? Cevap Fevzi
2:18
Çakmak. Bu soru basit bir kim kimdir
2:20
sorusu değil aslında. Dönemin siyasi
2:23
aktörlerinin nerede durduğunu, safların
2:25
nasıl belirlendiğini çok net bir şekilde
2:28
gösteriyor. Ve iktidar mücadelesi
2:30
dediğimiz şey sadece yeni partiler
2:32
arasında yaşanmıyor. Bir yandan da eski
2:34
düzenin tasfiyesi var. Mesela sınavda
2:36
bir soru daha var. Saltanat
2:38
kaldırıldıktan sonra İstanbul'un
2:40
kontrolünü kim devraldı? Cevap: Refetbe.
2:43
İşte bu sembolik olarak çok güçlü bir
2:45
an. Yüzyılların imparatorluk başkentinin
2:48
yönetimi artık resmen ve fiilen
2:50
Ankara'ya, yeni rejime geçmiş oluyor.
2:53
Peki bu iktidar mücadelesi kazanıldıktan
2:55
sonra ne oluyor? İşte şimdi ikinci
2:57
bölüme geçiyoruz. Kurallar yeniden
2:59
yazılıyor. Yani hukuk ve eğitim
3:02
alanındaki o devasa devrime bakacağız.
3:05
Şu karşılaştırmaya bir bakın. Devrimin
3:07
boyutunu anlamak için bundan daha net
3:09
bir tablo olamaz herhalde. Bir tarafta
3:12
dini ve cemaat temelli mahkemeler, diğer
3:14
tarafta laik ve ulusal bir hukuk
3:17
sistemi. Bir yanda her biri kendi
3:19
kafasına göre takılan farklı eğitim
3:21
kurumları, diğer yanda tek elden devlet
3:24
kontrolünde birleşik bir eğitim. Yani
3:27
gelenekten kopup tamamen modern Avrupa
3:29
modellerine dayalı bir yapıya geçiş. Bu
3:31
kelimenin tam anlamıyla bir paradigma
3:34
Peki tamam. Eğitimde devrim diyoruz da
3:37
bunun temel taşı neydi? Sınav yine
3:39
devreye giriyor ve soruyor. Laik ve
3:41
ulusal eğitimin temellerini atan kanun
3:44
hangisidir? Cevap herhalde hepimizin
3:46
bildiği inkılapların en temel köşe
3:48
taşlarından biri Tevhid-i Tedrisat
3:51
Kanunu. Tevhid-i Tedrisat yani öğretimin
3:54
birleştirilmesi yasası 3 Mart 1924'te
3:57
çıkıyor. Yaptığı şey çok net. ülkedeki
4:00
bütün eğitim kurumlarını alıp tek bir
4:01
çatı altında Milli Eğitim Bakanlığı'nın
4:04
kontrolüne veriyor. Böylece tek, laik ve
4:07
ulusal bir sistem kuruluyor. Peki amaç
4:09
ne? Asıl amaç eğitim yoluyla yepyeni bir
4:12
ulusal kimlik inşa etmek. Sınavın bu
4:14
konuyu bu kadar önemsemesi hiç de
4:16
tesadüf değil. Anlıyorsunuz değil mi? E
4:18
tabii yeni bir hukuk devleti
4:20
kuruyorsanız size o yeni hukuku
4:22
uygulayacak yeni hukukçular lazım. Öyle
4:25
değil mi? İşte bu yüzden sınavda altı
4:27
çizilen bir başka önemli olay var. 5
4:32
Ankara Hukuk Mektebinin açılması. Bu o
4:35
büyük soyut reformların nasıl pratik
4:37
somut adımlarla desteklendiğinin en
4:39
güzel örneği. Peki tüm bu büyük siyasi,
4:42
hukuki, eğitsel devrimler sıradan
4:45
insanın yani bizlerin günlük hayatını
4:47
nasıl etkiledi? Şimdi gelin biraz da
4:50
işin bu kısmına yani o yeni toplumsal
4:52
dokuya bakalım. Ve karşımıza yine bir
4:55
sınav sorusu çıkıyor. Soru şu: 17 Şubat
4:59
1926'da kabul edilen o devasa 934
5:03
maddelik medeni kanunun bölümlerinden
5:05
biri aşağıdakilerden hangisi değildir?
5:08
Cevap: Spor. Şimdi bu soru bize aslında
5:11
medeni kanunun ne kadar kapsamlı,
5:14
hayatın ne kadar çok alanına dokunduğunu
5:16
anlatıyor. Peki hangi alanlara
5:18
dokunuyor? İşte burada görüyoruz. şahıs
5:21
hukuku, aile hukuku, miras hukuku ve
5:24
eşya hukuku. Yani evlenmenizden
5:27
boşanmanıza, miras paylaşımınızdan mülk
5:29
edinmenize kadar hayatınızdaki en temel,
5:32
en kişisel, toplumsal ilişkiler baştan
5:35
aşağı yeniden tanımlanıyordu. Ama sınav
5:38
bize çok ilginç bir detay daha veriyor.
5:41
Bu değişimlerin hepsi böyle bir anda
5:43
sıfırdan başlamadı. Mesela sınavda 1917
5:47
tarihli Osmanlı hukuku aile kararnamesi
5:50
hakkında da bir soru var. Bu kararname o
5:52
dönemde kadınlara sınırlı da olsa
5:54
boşanma hakkı gibi bazı yenilikler
5:56
getirmişti. Bu ne demek? Demek ki bu
5:59
değişim aslında daha uzun bir tarihsel
6:02
sürecin bir devamı, bir zirve noktası ve
6:05
işte belki de modernleşmenin en
6:08
sembolik, en net adımlarından biri.
6:11
Tarih 26 Aralık 1925. miladi takvim
6:15
kabul ediliyor. Bu sadece duvarınızdaki
6:17
takvimi değiştirmek değil. Bu zamanı
6:20
algılama biçiminizi ve dünyanın geri
6:22
kalanıyla olan senkronizasyonunuzu
6:24
tamamen batı standartlarına göre
6:26
ayarlamak demek. Geldik son bölüme. Peki
6:30
tüm bu devasa dönüşümü yönlendiren
6:33
fikirler neydi? Yani devrimin
6:35
arkasındaki ideoloji, o yeni kimliğin
6:37
tanımı nasıl yapıldı? Biraz da buna
6:39
bakalım. Sınav yine kilit bir soru
6:42
soruyor. Türkiye Cumhuriyeti'nin
6:44
ideoloğu ve Türk sosyolojisinin kurucusu
6:46
olarak kabul edilen kişi kimdir? Bu soru
6:49
bizi doğrudan devrimin entelektüel
6:51
beynine, mimarına götürüyor. Cevap tabii
6:54
ki Ziya Gökalp. Ziya Gökalp sadece bir
6:58
düşünür, bir sosyolog değil. O yeni
7:01
devletin temel ilkelerini şekillendiren,
7:03
fikirleriyle cumhuriyete adeta bir rota
7:06
çizen en kilit isimlerden biri. Sınavın
7:09
onu bu kadar merkezi bir yere koyması
7:12
aslında ideolojinin bu devrimde ne kadar
7:14
hayati bir rol oynadığını bize
7:16
anlatıyor. Peki neydi bu ideolojinin
7:18
temel taşları? Sınav bize adeta bir özet
7:21
sunuyor. Çağdaşlık, akılcılık,
7:24
bağımsızlık ve milli hakimiyet. Ama bir
7:27
de ne olmadığını söylüyor ki bu da çok
7:29
önemli. Ademi merkeziyetçilik yani
7:32
yerinden yönetim ilkesi reddediliyor. Bu
7:34
liste bize aslında devrimin neyi
7:36
istediğini ve neyi kesinlikle
7:38
istemediğini çok net bir şekilde
7:40
gösteriyor. Yani toparlayacak olursak en
7:42
başından beri incelediğimiz bu sınav
7:44
kağıdı aslında sadece sorulardan ve
7:47
cevaplardan ibaret bir belge değil. Bu
7:49
bir ulusun kendine anlattığı hikayenin
7:51
ta kendisi. Değerlerinin, hedeflerinin
7:54
yani kim olmak istediğinin bir yol
7:56
haritası. Peki bir an durup düşünelim.
7:59
Sizin okulda gördüğünüz tarih dersleri
8:01
size nasıl bir hikaye anlattı? Hangi
8:03
olaylar daha çok vurgulandı? Hangi
8:05
isimler hep ön plandaydı? Bu soruların
8:08
cevabı belki de size anlatılan hikayenin
8:11
şifrelerini taşıyordur. Bu düşünceyle
8:13
bugünkü çözümlememizi noktalayalım.
