Up next in 10
ARK104U Ortaçağdan Günümüze Anadolu Uygarlıkları Ünite 7
https://lolonolo.com/2026/04/06/ark104u-ortacagdan-gunumuze-anadolu-uygarliklari-unite-7/
https://lolonolo.com
Show More Show Less View Video Transcript
0:00
Herkese merhaba. Hadi gelin bugün
0:02
Osmanlı İmparatorluğu'nun son
0:03
dönemlerine gidelim ve sanat anlayışını
0:05
adeta baştan aşağı değiştiren o
0:07
inanılmaz dönüşümü birlikte mercek
0:09
altına alalım. Peki asıl soru şu.
0:12
Yüzlerce yıllık geleneği olan koskoca
0:13
bir imparatorluk nasıl oluyor da sanat
0:15
tarzını neredeyse bir gecede tamamen
0:18
değiştiriyor? İşte bu anlatının kalbinde
0:21
yatan soru tam olarak bu. Bakın şu
0:23
karşılaştırma aslında her şeyi
0:25
anlatıyor. Sol tarafta o bildiğimiz,
0:27
alıştığımız simetrik, geometrik desenli
0:30
klasik Osmanlı tarzı. Sağdaysa bambaşka
0:33
bir dünya. Süslü püslü, kavisli yani tam
0:36
anlamıyla Avrupa'dan ithal edilmiş barok
0:38
ve rokoko esintileri. Bu sadece bir
0:40
süslene farkı değil. İnanın bana bu bir
0:43
zihniyet devriminin binalara yansıması.
0:45
Aradaki fark gerçekten de gece ile
0:47
gündüz gibi.
0:48
>> Peki ama bu değişim rüzgarı nereden
0:50
esmeye başladı? Gelin ilk bölümde bu
0:53
sanatsal dönüşümün arkasındaki tarihsel
0:55
sebeplere bir göz atalım. Şunu baştan
0:57
söyleyeyim. Bu öyle bir gecede olan bir
0:58
şey değil aslında. Tohumları çok çok
1:01
önce ta 1535'te Fransa'ile yapılan o
1:03
meşhur kapitülasyonlarla atılıyor. İlk
1:05
başta tamamen ticari başlayan bu
1:07
ilişkiler zamanla kültürel bir
1:09
etkileşime dönüşüyor. 18. yüzyıla
1:11
geldiğimizde Fransız kültürü artık
1:13
Osmanlı aydınları arasında çok popüler.
1:15
19. yüzyılda isa bu etki öyle bir
1:17
noktaya geliyor ki nazırlık sistemi gibi
1:19
devletin kendi yapısını bile Avrupa
1:21
modeline göre değiştiriyorlar. Bu devasa
1:24
değişimin en net görüldüğü yer neresiydi
1:26
diye sorarsanız cevap kesinlikle mimari.
1:29
Hadi gelin o bildiğimiz siluetin nasıl
1:31
yepyeni bir çehreyi büründüğüne bakalım.
1:34
Mimariye resmen yeni bir DNA enjekte
1:36
ediliyor. Artık sahnede hareketli ve
1:38
süslü barok, daha narin rokoko ve
1:41
heybetli ampir gibi Avrupa tarzları var.
1:43
Dolmabahçe Sarayı gibi yapılar bu
1:45
dönemin adeta birer yıldızı ve bu
1:47
yıldızların arkasında da Balyan ailesi
1:49
gibi efsane mimarlar var tabii. Ama olay
1:52
sadece saraylarla da bitmiyor. Şehir
1:53
meydanları bile o gösterişli anıtsal
1:55
çeşmelerle adeta baştan yaratılıyordu.
1:58
Ve işte bu detay, bu detay gerçekten
2:00
inanılmaz. Nur Osmaniye Cami'ye bir
2:02
bakın. Klasik o bildiğimiz kare avlular
2:04
gitmiş. Yerine Osmanlı Cami geleneğinde
2:07
neredeyse hiç görmediğimiz oval bir avlu
2:10
gelmiş. Düşünsenize o dönem için bu ne
2:12
kadar cüretkar. Ne kadar devrimci bir
2:14
hareket. Bu arada bu yeni binaların
2:16
süslemelerinden bahsederken sık sık bir
2:19
kelime karşımıza çıkıyor. Stuko. Peki
2:21
nedir bu stuko? Stuko aslında çok basit
2:24
bir formülü var. Mermer tozu ve alçı
2:27
karışımı. Bu karışım sayesinde binaların
2:30
dış cephelerine o gördüğümüz hareketli,
2:32
kabartmalı, süslü barok tarzı
2:34
dekorasyonları yapıyorlardı. Yani bu
2:36
teknik dönemin mimari kimliğinin adeta
2:39
bir imzası gibiydi. Tamam, büyük
2:41
binaları anladık. Şimdi gelin biraz daha
2:43
yakına gelelim. Mikroskobu alalım ve
2:45
çini gibi daha ince, daha detaylı
2:47
süsleme sanatlarına bakalım. Bu yeni
2:49
sanat anlayışıyla birlikte
2:51
imparatorluğun dini tasvirleri bile
2:53
kendine bambaşka bir ifade alanı buldu.
2:55
Özellikle çinilerde bu değişimi çok net
2:57
görüyoruz. Bu dönemde özellikle Kütahya
3:00
bir anda parlıyor. Neden mi? Kutsal
3:03
mekanları tasvir eden Çini panolarıyla.
3:06
Yani Kabe'nin, Medine'nin resmedildiği
3:08
Çiniler Kütahya atölyelerinin alameti
3:11
farikası haline geliyor ve o dönemde
3:14
inanılmaz popül oluyor. Şimdi odağımızı
3:16
biraz daha genişletelim mi? Batı etkisi
3:19
sadece mimari ve Çini ile sınırlı
3:21
kalmadı tabii. Gelin seramikten maden
3:23
sanatına kadar bu rüzgarın nerelere
3:25
estiğini görelim. Seramikteki yolculuk
3:28
bakın ne kadar net. Her şeyin başladığı
3:31
klasik dönemin zirvesi neresi? Tabii ki
3:34
İznik. Sonra bir ara durak var.
3:36
İstanbul'daki Tekfur Sarayı atölyeleri.
3:39
Burada geleneksel motiflerle baroku
3:41
birleştiren bir geçiş dönemi yaşanıyor
3:43
ve en sonunda sahneye Çanakkale çıkıyor.
3:46
Daha özgür, daha halk işi, bambaş bir
3:49
karakterli yeni bir merkez doğuyor.
3:51
Seramiyi geçtik. Gelelim maden sanatına.
3:53
Burada da karşımıza çok havalı bir
3:55
kelime çıkıyor. Tombak. Nedir bu tombak?
3:58
Hiç duydunuz mu? Tumbak aslında bir
4:00
çeşit lüks kaplama tekniği. Bakır ya da
4:03
pirinç gibi daha ucuz metalleri alıp
4:05
bildiğiniz altınla kaplıyorlar. Bu
4:07
teknikte yapılan o şatafatlı kandiller,
4:09
buhurdanlıklar işte onlar dönemin
4:12
zenginliğini ve gösteriş merakını
4:13
yansıtan en parlak örneklerde. Şimdiye
4:17
kadar genel akımlardan bahsettik ama
4:19
şimdi gelin bu döneme adeta tek başına
4:22
imzasını atmış bir ustanın, bir
4:24
sanatçının minyatür dünyasına dalalım.
4:27
İşte o usta karşınızda. Levni. Asıl adı
4:31
Abdülcelil Efendi ama herkes onu bu
4:33
lakabıyla tanıyor. Kendisi bu dönemin
4:36
minyatür sanatındaki tartışmasız en
4:38
büyük ismi. Şimdi ekranda bir sayı
4:40
görüyorsunuz. 137. Tek başına hiçbir
4:43
anlamı yok gibi, değil mi? Ama bu sayı
4:45
bir sanatçının baş yapıtına döktüğü alın
4:47
terinin, sabrın ve sanatın sayısı. Bu
4:51
Levni'nin o meşhur eseri için tek ince
4:54
ince işlediği minyatürlerin sayısı. Tam
4:57
137 tane. Ve işte o başpıt sürname-i
5:01
vehbi. Eserin konusu Sultan Ahmed'in
5:05
şehzadeleri için düzenlediği o dillere
5:07
destan sünnet şenlikleri. Levni bu 137
5:11
minyatürde o geçit törenlerini,
5:13
şenlikleri, saray hayatını öyle bir
5:15
detayla resmediyor ki inanamazsınız. Ama
5:17
asıl ustalığı ne biliyor musunuz? klasik
5:19
Osmanlı minyatür geleneğini alıp batıdan
5:22
öğrendiği yeni perspektif ve manzara
5:24
anlayışıyla birleştirmesi. Yani eskiyle
5:26
yeninin kusursuz bir buluşması bu eser.
5:29
Ve bitirirken sizi şöyle bir soruyla
5:31
başa bırakmak istiyorum. Kültürler
5:33
birbirlerinden bir şeyler aldığında evet
5:36
bazı şeyler kayboluyor. Bu kaçınılmaz
5:39
ama aynı zamanda ortaya yepyeni daha
5:42
önce hiç görünmemiş şeyler de çıkıyor.
5:44
Peki sizce bu etkileşimde doğru denge
5:46
nerede? Bu konu hakkında düşünmeye
5:48
değer.