Up next in 10
Auzef Akkoyunlu, Karakoyunlu ve Safeviler Tarihi 2023-2024 Bütünleme Soruları
https://lolonolo.com
Show More Show Less View Video Transcript
0:00
Herkese merhaba. Bu tarihsel
0:01
analizimizde akkoyunlu, Karakoyunlu ve
0:04
Safevi dönemlerine şöyle bir mercek
0:06
tutacağız. Yüzyıllar boyunca durmadan
0:08
değişen ittifakları o karmaşık aşiret
0:10
güç oyunlarını ve devasa
0:12
imparatorlukların kuruluş serüvenlerini
0:14
tek, net ve akıcı bir hikaye etrafında
0:16
toplayacağız. Lafı hiç uzatmayalım.
0:18
Hazırsanız hemen başlıyoruz. Önümüzdeki
0:21
bu devasa tarihi tabloyu anlamlandırmak
0:23
için haritamız şu şekilde. Önce bölge
0:26
siyaseti ve kuruluş sürecine bakacağız.
0:28
Ardından Safevileri Kur'an aşiretleri,
0:31
idari ve askeri yapıyı, iç çatışmalar
0:33
ile tarikatları inceleyeceğiz.
0:35
Sonrasında meşhur Osmanlı Safevi
0:37
karşılaşmalarına değinip nihayetinde son
0:40
dönem ve çöküşle analizimizi
0:41
toparlayacağız. O zaman ilk durağımız
0:43
olan birinci bölümle yani bölge siyaseti
0:46
ve kuruluş süreciyile başlayalım. Bakın
0:48
tarih sahnesinde olaylar adeta dev bir
0:51
satranç maçı gibi ilerliyor. Osmanlı
0:53
Sultanı ı Mehmet Akkoyunlu hükümdarı
0:56
Uzun Hasan'ın bölgedeki ittifak
0:57
planlarını resmen adım adım çökertti.
1:00
düşünün önce Kastamonu'yu alıyor. Hemen
1:03
ardından Sinop'u ele geçiriyor ve son
1:05
darbeyi Trabzon Rum İmparatorluğu
1:07
ortadan kaldırarak vuruyor. Uzun
1:09
Hasan'ın bütün o büyük stratejisi
1:11
Osmanlı'nın bu ardışık ve kararlı
1:12
hamleleriyle deyim yerinde ise tuzla
1:14
buzuluyor. Tabii devler çarpışırken
1:17
satranç tahtasındaki daha küçük taşlarda
1:19
boş durmuyor. Mesela Mutahharten gibi
1:22
yerel aktörler bu güç boşluklarını ve
1:24
kaygan zemini kendi lehlerine kullanmayı
1:26
çok iyi bildiler. mutahharten arkasına
1:29
tamamen Akkoyunlu desteğini alarak
1:31
Erzincan emirliğini sağlam aldı. Yani o
1:34
dönemde hayatta kalmak sadece devasa
1:36
ordulara sahip olmakla değil kiminle yan
1:39
yana durduğunuzu bilmekle ilgiliydi.
1:41
Kesinlikle kurnaz bir hamle. Ve işte tam
1:43
bu bölgesel kaynamanın, bu kaosun
1:46
ortasında Şah İsmail sahneye çıkıyor.
1:49
1500 yılında Tercan'da
1:51
kurultayını toplayarak tüm gücü tek bir
1:54
noktada birleştiriyor. Sıkı durun.
1:56
sadece bir yıl sonra 150'de Tebriz'i ele
2:01
geçirip Safevi Devleti'nin kuruluşunu
2:03
ilan ediyor. Düşünebiliyor musunuz?
2:05
Sadece bir yıl bu baş döndürücü hız arka
2:08
plandaki o muazzam aşiret
2:10
teşkilatlanmasının ne kadar güçlü
2:12
olduğunu bize açıkça gösteriyor. Peki
2:15
kimdi bu aşiretler? İkinci bölümümüz
2:17
olan Saffevi kurucu aşiretlerine geçelim
2:20
ve bu devletin motor gücüne yakından
2:22
bakalım. Safevi devletini ayakta tutan o
2:24
ana taşıyıcı kolonlara baktığımızda
2:26
karşımıza Şamlu, Rumlu, Ustaçlu ve
2:30
Tekelu aşiretleri çıkıyor. Yalnız burada
2:32
çok ama çok kritik sınavlarda ve tarihi
2:35
tartışmalarda sıkça karşınıza
2:36
çıkabilecek bir detay var. Yaygın bir
2:39
yanılgının aksine o çok meşhur kayı
2:41
aşiyeti bu Safa koalisyonunun kesinlikle
2:43
ama kesinlikle bir parçası değildi. Bunu
2:46
lütfen bir kenara not edin. Geldik 3ün
2:48
bölümümüze. Aşiretleri tanıdık. Peki bu
2:51
yapının idari ve askeri çakları nasıl
2:53
dönüyordu? Safevi askeri hiyerarşisine
2:55
baktığımızda en tepedeki kilit
2:57
noktalardan birinin kurçuaşılık makamı
2:59
olduğunu görüyoruz. Bu devletin en tepe
3:02
askeri ve idari makamlarından biri.
3:04
Fakat asıl çarpıcı olan şu: Böylesine
3:06
devasa bir gücü elinde tutan bu ofis
3:09
neredeyse tamamen Afşer aşireti
3:11
mensuplarının tekelindeydi. Yani koca
3:13
devletin askeri gücünün zirvesi resmen
3:16
tek bir aşiretin kontrol alanına
3:17
dönüşmüştü. Kurumlardaki bu yapısal
3:20
evrim gerçekten büyüleyici. Zaman
3:22
çizelgesinde ilerledikçe eskiden çok
3:25
güçlü olan emirül umeralık makamının o
3:27
görkemli tarihi önemini yavaş yavaş
3:30
yitirdiğini görüyoruz. Onun yerine kim
3:32
geçiyor dersiniz? Özellikle Şah Tahmas
3:35
devri ile birlikte Kurçib makamı adeta
3:38
altın çağını yaşıyor ve dominant askeri
3:41
ofis olarak zirveye oturuyor. Şah
3:43
Tahmasp sistemi içeriden bir nevi
3:45
güncelliyor diyebiliriz. Evet, buraya
3:47
kadar devletin inanılmaz yükselişini ve
3:49
kemikleşen yapısını konuştuk. İyi ama
3:52
onca aşiretin bir araya geldiği bu kadar
3:54
kompleks, bu kadar devasa bir yapı nasıl
3:56
oldu da içeriden ve dışarıdan sarsılmaya
3:59
başladı? Bu kadar çok sesin olduğu bir
4:01
kuronun eninde sonunda detona olması
4:03
kaçınılmazdı değil mi? Bu sorunun cevabı
4:06
bizi 4. bölümümüze yani iç çatışmalar ve
4:09
tarikatlar konusuna getiriyor. Tarihe
4:12
fetreti olarak geçen o
4:15
inanılmaz çalkantılı ve kaotik kriz
4:17
dönemini bir düşünün. Merkezi otorite
4:19
adeta buharlaşmış durumda. İşte tam bu
4:22
sırada Rumla aşireti emiri Div Sultan
4:24
ipleri elinde tutabilmek için Köpek
4:26
Sultan ve Çuha Sultan'la bir araya gelip
4:29
oldukça güçlü ama bir o kadar da pamuk
4:31
ipliğine bağlı son derece tehlikeli bir
4:33
ittifak kuruyor. Siyasi zemin o günlerde
4:36
kelimenin tam anlamıyla ayaklarının
4:37
altından kayıyordu. Tabii tahtı sarsan
4:40
tek şey aşiretlerin kendi aralarındaki
4:42
güç oyunları değildi. İşin bir de
4:44
ideolojik boyutu var. Örneğin Şah Abbas
4:47
döneminde Noktaviya tarikatı adlı
4:49
heterodoks bir grup öne çıkıyor. Peki
4:51
Şah Abbas ne yapıyor? Dini ve merkezi
4:54
otoritesini tek elde toplamak, sarsılmaz
4:56
kılmak için bu grubu çok sert bir
4:58
şekilde hedef alıyor. Yani içerideki
5:01
aykırı seslere merkezi gücü tehdit eden
5:04
hiçbir yapıya tahammül yoktu. Gelelim o
5:06
meşhur ezeli rekabete. 5. bölümümüz
5:09
Osmanlı Safevi karşılaşmaları. Şimdi
5:12
burada çok sık karşımıza çıkan ters köşe
5:14
bir tarihi gerçeği vurgulamak istiyorum.
5:17
İki imparatorluk arasında tansiyonun
5:19
sürekli zirvede olduğunu hepimiz
5:20
biliyoruz. Fakat ilginçtir ki Osmanlı
5:22
Sultanı ı Bayazit hiçbir zaman, evet
5:25
yanlış duymadınız. Hiçbir zaman doğrudan
5:28
Şah İsmail'i hedef alan bir askeri sefer
5:30
düzenlememiştir. Yani o dönemki gerilim
5:33
her an topyek bir savaş demek değildi.
5:36
Arka planda büyük bir stratejik sabır
5:38
var. Peki meydan muharebesi yoksa ne
5:40
var? Bolca Gölge Savaşı, suikastlar ve
5:43
akıl alma zihanetler. Yıl 1529. Zülfikar
5:46
Mavsillü adında bir aktör çıkıyor.
5:48
Irak'a Arap ve Bağdat'ın yöneticisi
5:50
İbrahim'i ortadan kaldırıyor ve hemen
5:53
ardından ne yapıyor biliyor musunuz? Bu
5:54
devasa stratejik bölgeyi altın kepsi
5:57
sunmak üzere Kanuni Sultan Süleyman'a
5:59
bağlılığını bildiriyor. Anlayacağınız
6:01
sınır boylarında işler kılıçlarla olduğu
6:03
kadar gizli hançerlerle de çözülüyordu.
6:06
Ama Safevileri sadece Osmanlı sınırına
6:08
hapsolmuş bir devlet olarak düşünürsek
6:10
büyük hata yaparız. Takvimler 1614'ü
6:13
gösterdiğinde Şah Abbas imparatorluğa
6:15
muazzam bir dış zafer kazandırıp son
6:17
derece kritik bir öneme sahip olan
6:19
Bender Abbas limanını ele geçiriyor. Bu
6:21
sadece askeri bir başarı değil. bölgesel
6:23
ekonominin rotasını değiştiren,
6:25
kelimenin tam anlamıyla oyunu baştan
6:27
kuran devasa bir hamleydi. Ve geldik
6:29
hikayemizin sonuna. 6. bölüm, Son dönem
6:32
ve Çöküş. Her büyük imparatorluğun o
6:35
kaçınılmaz sonu. Ne kadar güçlü
6:37
olursanız olun tarih affetmez. Sefeviler
6:40
için de o nihai kırılma noktası 8 Mart
6:43
172'de yaşandı. Gülnabat muharebesi
6:47
basit bir meydan savaşı değil, koca bir
6:49
devrin ölüm fermanıydı. Aslında Mir
6:52
Mahmut'un kuvvetleri Safevi ordusuna
6:55
öyle bir darbe indirdi ki o yıllardır
6:57
içeriden çürümeye yüz tutmuş devasa
6:59
imparatorluk kelimenin tam anlamıyla
7:02
iskları gibi yıkıldı. İşte çalkantılı
7:05
bir dönemi böylece kapatmış olduk. Ama
7:07
ayrılmadan önce aklınızda şu düşüncenin
7:10
kalmasını istiyorum. Tamamen göçebe
7:12
aşiretlerin o pamuk ipliğine bağlı
7:14
ittifakları üzerine devasa bir devlet
7:16
kuruyorsunuz ve o devlet nihayetinde
7:18
yerle bir oluyor. Peki arkasında
7:20
bıraktığı o eşsiz idari yapı ve kültürel
7:22
miras bu askeri yenilgiden daha uzun bir
7:25
ömre sahip olabilir mi? İmparatorluklar
7:27
kılıçla kurulup kılıçla yıkılsa da
7:29
bıraktıkları izler asırlarca silinmiyor
7:31
değil mi? Bu derin tarihi analizimize
7:33
katıldığınız için teşekkürler. Bir
7:35
sonrakinde görüşmek üzere.
Jobs & Education