Up next in 10
Auzef Akıl ve Eylem 2024-2025 Bütünleme Soruları
https://lolonolo.com/2026/06/25/akil-ve-eylem-2024-2025-butunleme-sorulari/
https://lolonolo.com
Show More Show Less View Video Transcript
0:00
Herkese merhaba. Bugün gerçekliği,
0:02
ahlakı ve güzelliği algılayış biçimimizi
0:05
kökünden değiştiren o devasa zihne,
0:08
Emmanuel Kanton felsefesine çok keyifli
0:11
bir yolculuk yapacağız. Bu incelememizde
0:13
öyle sıkıcı, kuru felsefi teorilerde
0:15
boğulmayacağız. Doğrudan kendi
0:17
zihnimizin perde arkasına bakacağız.
0:20
Zihnimiz dünyayı nasıl inşa ediyor?
0:22
Kendi koyduğu kurallarla nasıl
0:24
özgürleşiyor ve saf güzelliği nasıl
0:27
algılıyor? Hazırsanız bu inanılmaz
0:29
zihinsel devrimin içine dalıyoruz. Peki
0:32
yol haritamızda neler var? Kısaca
0:34
üzerinden geçelim. 1. Bilgi ve aklın
0:37
sınırları. 2. Ödev ahlakı ve otonomi. 3.
0:41
Umut ve en yüksek iyi. Ve son olarak 4.
0:44
Estetik, yargı ve aydınlanma. Hemen ilk
0:47
durağımızla başlayalım. Bilgi ve aklın
0:49
sınırları. Yani o meşhur epistemoloji
0:52
dünyası. Şimdi dünyayı algılamak deyince
0:55
aklımıza ilk ne gelir? Tabii ki zaman ve
0:57
mekan değil mi? Hani Kant'tan önce
0:59
Newton diyordu ya uzay ve zaman evrende
1:02
bizden bağımsız devasa boş kutular gibi
1:04
var diye. İşte Kant bu fikri kelimenin
1:07
tam anlamıyla çöpe atıyor. Yok böyle bir
1:09
şey diyor. Ona göre zaman dışarıda akan
1:12
bir nehir falan değil. Sadece
1:14
algılarımızın ardışık dizilme şekli.
1:16
Mekan da dışarıdaki mutlak bir boşluk
1:18
değil. nesneleri birbiriyle
1:20
ilişkilendirdiğimiz bir yan yanalık
1:22
durumu. Yani düşünsenize mekan ve zaman
1:25
aslında evrenin bir özelliği değil.
1:27
Doğrudan bizim kendi zihinsel
1:29
yazılımımızın bir parçası. İnanılmaz bir
1:31
bakış açısı. İyi ama zihnimiz bu zaman
1:35
ve mekan kurgusunda bu kadar ustaysa
1:38
evrendeki her şeyi bilebilir miyiz? İşte
1:41
orada bir durmamız lazım. Çünkü Kant'a
1:43
göre aklımız kendi sınırlarını aşıp da
1:46
tanrı veya evrenin başlangıcı gibi
1:49
deneyimleyemeyeceği metafizik konuları
1:51
kavramaya kalkıştığında o transendental
1:54
diyalektik dediğimiz aşamaya gireriz. Ve
1:56
sonuç kaçınılmaz yanılsamalar. Yani akıl
1:59
kavrayamayacağı şeylere uzandığında
2:02
aslında kendi kurduğu tuzaklara düşüyor.
2:04
Peki diyelim ki dünyayı deneyimliyoruz.
2:07
Tün bu kopuk kopuk dağınık algıları
2:09
zihnimizin içinde tek bir parça halinde
2:11
tutan şey tam olarak ne? Kant buradaki o
2:14
nihai merkeze çok net bir isim veriyor.
2:16
Ben. Olay şu. Bu ben kavramı bütün
2:19
verileri topluyor, eritiyor ve
2:21
birleştiriyor. Tabii bunu tek başına
2:23
yapmıyor. Akıl anlama yetimizle kusursuz
2:26
hiyerarşik bir ortaklık kurarak
2:27
kavramları üretiyor. İşte bu harika
2:30
sistem sayesinde biz o dışarıdaki kaotik
2:32
dünyayı son derece anlamlı ve bütünsel
2:35
görebiliyoruz. Kant'ın bu noktada inanç,
2:38
bilgi ve sanı arasında yaptığı ayrım
2:40
gerçekten ufuk açıcı. Olay tamamen bir
2:43
şeyin kendi içimizde ne kadar yeterli
2:45
olduğuyla dışarıda ne kadar
2:46
ispatlanabildiği arasındaki farka
2:48
dayanıyor. Mesela bilgi. Bilgi hem kendi
2:50
zihnimizde hem de nesnel dünyada tamamen
2:53
yeterlidir. Ama inanç öyle değil. Kant
2:55
diyor ki inanç aslında kendi
2:57
vicdanınızda %100 emin olduğunuz yani
3:00
öznel olarak size tamamen yeten ama bunu
3:02
dış dünyada bilimsel olarak
3:03
kanıtlayamadığınız yani nesnel olarak
3:05
yetersiz bir durumdur. İkisi arasındaki
3:07
bu hassas denge harika değil mi? Gelelim
3:10
ikinci ana bölümümüze. Ödev ahlakı ve
3:12
otonomi. Yani işin etik kısmı. Ahlak
3:15
veya iyilik deyince genellikle çoğumuzun
3:17
aklına hemen mutlu olmak ya da
3:18
birilerini mutlu etmek gelir. Ama
3:20
Kant'ın o meşhur diyontolojik yani ödev
3:22
ahlakında bu yaklaşım inanılmaz derecede
3:25
sorunlu. Neden mi? Çünkü Kant'a göre bir
3:27
eylemin ahlaki değeri asla sonucuna,
3:30
getirdiği faydaya veya sağladığı
3:32
mutluluğa göre ölçülemez. Değer tamamen
3:34
niyette gizlidir. O eylemi sırf bir ödev
3:37
olduğu için mi yapıyorsunuz? Mesele bu.
3:40
Çünkü mutluluk dediğimiz şey çok
3:41
değişkendir. Kişiden kişiye farklılık
3:43
gösterir. Yani ahlak gibi evrensel
3:46
sarsılmaz bir yapının temeli olacak
3:47
kadar sağlam değildir. O zaman şu soru
3:50
doğuyor. Bizi içten içe o doğru olanı
3:52
yapmaya iten güç nedir? Hani hep
3:55
sevginin, şefketin bizi
3:56
evrenselleştirdiğini düşünürüz ya. Kant
3:59
burada da ezber bozuyor. Ona göre ahlaki
4:01
eylemlerimizi evrenselleştiren şey
4:04
merhamet falan değildir. Sadece ve
4:06
sadece ahlak yasasına duyduğumuz o saf
4:08
katıksız saygıdır. Şöyle düşünün. Sevgi
4:11
geçicidir, tesadüfidir. Birine duyar
4:13
başkasına duymazsınız. Ama ahlak
4:15
yasasına duyulan o saf saygı o mecburi
4:17
ve evrenseldir. İşte bu saygı duygusu
4:21
bizi o muazzam otonomi kavramına
4:23
getiriyor. Diyelim ki zor durumdaki
4:25
birine yardım ediyorsunuz. Eğer bunu
4:28
arka planda cennete gideyim veya
4:30
insanlar ne kadar iyi biri desin gibi
4:32
dışsal bir amaçla yapıyorsanız
4:34
eyleminizin ipleri başkasının elinde
4:35
demektir. Kant buna heteronomi diyor. Bu
4:39
durumda asıl derdiniz ahlak değil kendi
4:41
kişisel mutluluğunuzdur. Oysa kendi
4:44
aklınızın koyduğu yasaya dışarıdan
4:46
hiçbir otoriteyi umursamadan sırf ahlaki
4:48
bir ödev olduğu için kendi iradenizle
4:50
uyarsanız işte hakiki otonomi yani
4:53
gerçek özelklik tam olarak budur. Yalnız
4:56
burada çok ama çok kritik bir uyarı var.
4:59
Kant kesinlikle diyor ki, "Ahlaki
5:01
özgürlük dediğimiz şey, öyle aklına
5:02
eseri yapmak kuralsızlık veya keyfi bir
5:04
serbestlik hali asla değildir. Tam
5:06
tersine gerçek özgürlük insanın kendi
5:09
içindeki o ödev bilincine sıkı sıkıya
5:11
katı bir şekilde boyun eğmesi demektir.
5:13
Ancak dürtülerinizin kölesi olmaktan
5:15
kurtulup kendi aklınızın efendisi
5:17
olduğunuzda gerçekten özgür olursunuz.
5:19
3. bölümümüz Umut ve En yüksek iyi.
5:23
Burada işler biraz daha derinleşiyor.
5:26
İçinizde ufak bir şüphe belirdi değil
5:27
mi? Eğer eylemlerimizi mutluluk için
5:29
değil de sırf bu katı ödev bilinciyle
5:32
yapıyorsak ve gerçek dünyada iyi
5:34
insanlar acı çekerken kötü niyetliler
5:37
keyif çatıyorsa peki bu evrendeki nihai
5:40
adalet nerede? Ahlaklı olmak bize
5:42
mutluluk getirmeyecekse biz neden iyi
5:44
olmaya devam edelim? Kant'ın ahlak
5:47
sistemindeki en büyük kriz, en ciddi
5:49
gerilim noktası da tam burası. Zaten
5:51
Kant bu krizi aşmak için devasa bir
5:54
fikir ortaya atıyor. En yüksek iyi
5:57
kavramı. Saf aklın, adaletin sağlanması
6:00
için sarsılmaz bir talebi vardır. Kant
6:03
diyor ki, "Eğer bir insan ahlaklıysa,
6:06
erdemliyse, hak ettiği mutluluk da
6:08
kesinlikle bu erdemiyle doğru orantılı
6:11
olmak zorundadır. İyi insan er ya da geç
6:14
mutlu olmalıdır. Bu öyle basit bir dilek
6:16
değil. Aklın evrenden kesin bir
6:18
talebidir. Peki bu talep bizi mantıksal
6:21
olarak nereye götürüyor? Birinci adım
6:23
doğaya bakıyoruz ve böyle bir adaletin
6:25
olmadığını, iyilerin hep kazanmadığını
6:27
görüyoruz. İkinci adım işte bu
6:29
dengesizliği çözmek, erdemle mutluluğu
6:31
nihai olarak eşitlemek için pratik
6:33
aklımız doğaüstü bir güce ihtiyaç
6:35
duyuyor. Adaleti ancak bir postürot
6:38
olarak tanrı fikri ve öte dünya
6:39
inancıyla sağlayabiliyoruz. Ve üçüncü
6:41
adım, bu noktadan sonra artık bizim
6:43
geleceğe dair mutluluk beklentimiz
6:45
sıradan bir heves olmaktan çıkar.
6:47
Felsefedeki o görkemli, saf umut
6:49
kavramına dönüşür. Ve geldik 4. son
6:52
bölümümüze. Estetik, yargı ve
6:54
aydınlanma. Aydınlanma deyince Kant'ın o
6:57
sarsıcı aydınlanma nedir metnini almadan
6:59
geçmek olmaz. Orada harika bir noktaya
7:01
parmak basar ve der ki, "Aklınızı
7:04
başkalarının mesela dinin veya devlet
7:06
otoritelerinin eline bırakmayın. Pratik
7:08
aklınızı kullanmaktan kaçınmak aslında
7:10
zihinsel bir çocukluk halidir.
7:12
Aydınlanma tam olarak budur. Kendi
7:14
pratik aklınızın direksiyonuna cesaretle
7:16
geçmek ve zihninizin sahipliğini tamamen
7:19
elinize almaktır. Peki aklını kendi
7:21
yöneten bu özgür zihin dünyaya
7:23
baktığında güzelliği nasıl kavrar?
7:25
Kant'a göre hakiki bir estetik yargının
7:28
yani bir şeye güzel demenin çok katı
7:30
kuralları vardır. O şeye tamamen
7:32
çıkarsızca bakacaksınız. Hiçbir işinize
7:35
yaramayacak. Ona sahip olmayı
7:37
istemeyeceksiniz ve size bedensel bir
7:39
haz vermeyecek. Estetik yargı sadece
7:42
dışarıdaki nesneyle sizin zihniniz
7:44
arasındaki o kusursuz uyumun yarattığı
7:47
içsel çok saf bir haz duygusudur. Şöyle
7:50
somutlaştırayım. Mesela soğuk bir günde
7:52
içtiğiniz bir bardak sıcak çay harikadır
7:55
ama size sadece bedensel bir haz verir.
7:58
Ya da lüks bir araba çok çekicidir. Ama
8:00
orada bir mülkiyet arzusu ve kullanım
8:03
faydası vardır. Ama masmavi uçsuz
8:05
bucaksız bir gökyüzü düşünün. Ona
8:08
cebinize koymak, kullanmak veya fayda
8:10
sağlamak için bakmazsınız. İşte bu
8:12
gökyüzü Kant'ın tarif ettiği o saf,
8:15
tamamen çıkarsız, güzel kavramının
8:17
dünyadaki en mükemmel örneklerinden
8:19
biridir. Tabii Kant insan zihnini,
8:23
ahlakı ve estetiği o kadar muazzam ve
8:25
keskin sınırlarla çizdi ki kendisinden
8:28
sonraki filozoflar bu yapıya sessiz
8:30
kalamadı. Kant sonrası idealistler
8:32
dediler ki, "Kant'ın bilinemez dediği o
8:35
kendinde şey yani numen sınırlarını
8:37
yıkıp geçelim. Tüm varoluşu doğrudan
8:39
zihne indirgeyen idealizm akımını
8:41
başlattılar. Mesela bu akımda doğayla
8:43
zihni birleştiren nesnel idealizmin en
8:46
büyük yıldızı olarak Shelling'i
8:47
görüyoruz. Yani Kant'ın kurduğu bu zihin
8:50
mimarisi kendinden sonra devasa yepyeni
8:53
bir felsefe ormanı yarattı. Ve işte bu
8:55
büyüleyici yolculuğun sonuna geldik. Tüm
8:58
bu anlattığımız devasa felsefenin
9:00
kalbinde aslında tek bir kışkırtıcı soru
9:02
yatıyor. Kant'ın zihinsel çocukluktan
9:04
çıkıp özgürlüğünüzü ilan etmeniz için
9:07
size sorduğu o meşhur sarsıcı soru
9:09
sapere aude. Bilmeye, öğrenmeye ve en
9:12
önemlisi her türlü otoriteyi bir kenara
9:15
bırakıp sadece kendi aklınızı kullanmaya
9:17
cesaretiniz var mı? Kant'ın dünyasından
9:20
çıkarken bu sorunun zihninizde uzun uzun
9:22
yankılanmasını umuyorum. Bu incelemede
9:24
bana eşlik ettiğiniz için çok
9:26
teşekkürler. Aklınızla ve daima
9:28
aydınlıkta kalın.
#Jobs & Education