Up next in 10
Auzef Ahlaki Gelişim ve Değerler Eğitimi Ünite 5
https://lolonolo.com/2022/03/22/ahlaki-gelisim-ve-degerler-egitimi-unite-5/
https://lolonolo.com
Show More Show Less View Video Transcript
0:00
Şimdi öğrenmek deyince aklınıza hemen
0:02
böyle okul sıraları, kalın kitaplar
0:04
falan mı geliyor? Gelin o imajı bir
0:06
kenara bırakalım. Çünkü aslında öğrenme
0:08
ya nefes almak gibi bir şey. Her gün,
0:10
her an yaptığımız, bizi biz yapan bir
0:12
eylem bu. Alışkanlıklarımız,
0:15
tepkilerimiz hatta hayallerimiz hepsi bu
0:18
temel mekanizmayla şekilleniyor. Hadi
0:20
gelin bu mekanizmanın kapısını şöyle bir
0:22
aralayalım. Ne dersiniz? Yani hiç
0:24
düşündünüz mü neden bazı şeyler bu kadar
0:26
kolay alışkanlık haline gelir de
0:28
bazıları gelmez? Mesela sabahları o
0:31
ertele tuşuna basıp 5 dakika daha uyumak
0:33
dünyanın en kolay şeyi. Ama aynı 5
0:36
dakikada kalkıp egzersiz yapmaya
0:38
başlamak sanki Everest'te tırmanmak gibi
0:40
değil mi? Ya da sosyal medyada saatlerce
0:43
kaybolmak saniyelerimizi alırken yeni
0:45
bir dil öğrenmeye başlamak neden sürekli
0:47
yarına ertelenir? İşte bütün bu
0:49
soruların cevabı beynimizin o karmaşık
0:51
öğrenme yazılımının ta derinliklerinde
0:53
saklı. Şöyle düşünün. davranışlarımızı
0:56
programlayan, beynimizde sürekli açık
0:58
olan iki tane ana otoyol var. Ve bu
1:01
yollar biz farkında olsak da olmasak da
1:03
neyi isteyeceğimizi, hangi davranışı
1:06
tekrar edeceğimizi ve nelerden
1:07
kaçınacağımızı sessizce, gizlice
1:10
belirliyor. İşte o iki ana yol tam
1:13
olarak bunlar. Birincisi başkalarını
1:15
izlemek. Yani resmen bir çırak gibi
1:17
gözlemleyerek öğreniyoruz. İkincisi ise
1:19
hani derler ya deneme yanılma diye. İşte
1:22
o kendi yaptıklarımızın sonuçlarını
1:24
doğrudan yaşayarak öğreniyoruz. Şimdi
1:26
asıl ilginç olan ne biliyor musunuz? Bu
1:28
iki güçlü mekanizma aslında nasıl içe
1:31
geçiyor ve hayatımızı nasıl
1:32
şekillendiriyor? Gelin hep birlikte
1:34
bakalım. Peki hadi ilk yola yani
1:37
izleyerek öğrenmeye biraz daha yakından
1:39
bakalım. O meşhur bir laf vardır ya
1:41
maymun ne görürse onu yapar diye. İşte
1:44
bu durum aslında bizim için de
1:45
sandığımızdan çok daha temel, çok daha
1:48
ilkel bir öğrenme biçimi. Psikolojideki
1:51
adı bunun sosyal öğrenme. Ailemizin,
1:54
arkadaşlarımızı hatta dizilerdeki o çok
1:56
sevdiğimiz karakterleri izleyerek
1:58
sayısız davranışı resmen bir sünger gibi
2:01
çekiyoruz. Ama bakın burada çok kritik
2:03
bir nokta var. Her gördüğümüzü taklit
2:05
etmiyoruz. Tabii ki kimi taklit ediyoruz
2:07
peki? Genellikle yaptıkları şeyin
2:10
sonunda ödüllendirilen, başarılı olan,
2:12
mutlu görünen insanları onları
2:14
kopyalamaya daha yatkınız. Çünkü olay
2:17
sadece davranışı görmek değil, o
2:18
davranışın getirdiği sonucu da görmek.
2:21
Peki bir davranışı kopyalama süreci tam
2:24
olarak nasıl işliyor? Aslında üç basit
2:26
adımdan oluşuyor. Birincisi dikkat etme.
2:30
Yani rol modelimizin ne yaptığına
2:31
odaklanmamız lazım. İkincisi hatırlama.
2:35
Gördüğümüz bu bilgiyi zihnimizde bir
2:36
yere kaydetmeliyiz. Ve son olarak
2:38
üçüncüsü ortaya koyma. Yani o davranışa
2:41
artık kendimiz deniyoruz. Tıpkı bir
2:43
yemek tarifi videosu izler gibi düşünün.
2:45
Önce dikkatle izlersiniz, değil mi?
2:47
Sonra adımları aklınızda tutarsınız ve
2:50
en sona da mutfağa girip kendiniz
2:51
denersiniz. İşte bu kadar basit. Dikkat,
2:54
hafıza ve eylem. Şimdi gelelim ikinci
2:57
yola, belki de en güçlü olanına.
2:59
Eylemlerimizin sonuçları. Yaptığımız her
3:02
ama her hareketin bir yankısı var ve
3:05
beynimiz bir sonraki hamlesini
3:07
belirlemek için bu yankıları yani
3:09
sonuçları adeta takıntılı bir şekilde
3:12
kaydeder. Bu mekanizmanın tam kalbinde
3:15
pekiştireç dediğimiz bir kavram var.
3:17
Nedir bu pekiştireç? Bir davranışın
3:19
hemen ardından gelen ve beynimize adeta
3:21
şöyle fısıldayan herhangi bir şey. Hey
3:24
az önce yaptığın şey harikaydı. Bunu bir
3:26
daha yap. Bu bir övgü olabilir. Sosyal
3:28
medyadan gelen bir beğeni olabilir.
3:30
Lezzetli bir lokma ya da sadece oh be
3:32
dedirten bir rahatlama hissi bile
3:34
olabilir. Ama bir saniye. Pekiştirme
3:37
deyince aklınıza hemen böyle
3:38
şekerlemeler, alkışlar falan gelmesin.
3:41
Çünkü işin bir de genellikle çok yanlış
3:43
anlaşılan hatta çok daha sinsi ve güçlü
3:47
bir yüzü var. Ve işte karşınızda olumsuz
3:50
pekiştirme. Bakın burası çok önemli. Bu
3:53
kesinlikle ceza demek değil. Hatta tam
3:55
tersi. Olumsuz pekiştirme yaptığınız bir
3:58
davranışın ortamdaki rahatsız edici
4:00
istenmeyen bir şeyi ortadan
4:01
kaldırmasıdır. Ve sırf o kötü şeyden
4:04
kurtulduğunuz için o davranışı tekrar
4:06
etme ihtimaliniz artar. Kulağa biraz
4:08
karışık mı geldi? Gelin çok basit bir
4:10
örnekle hemen netleştirelim. Diyelim ki
4:12
çok şiddetli bir baş ağrınız var. Gidip
4:14
bir ağrı kesici alıyorsunuz ve o
4:16
zonklama hissi yavaşça kayboluyor. Oh
4:18
be! İşte o oh be anı. Ağrı gibi olumsuz
4:21
bir durumun ortadan kalkması. Gelecekte
4:24
başınız ağrıdığında tekrar ağrı kesici
4:26
alma davranışınızı güçlendiriyor. Neden?
4:28
Çünkü davranışınız sizi kötü bir
4:30
durumdan kurtardı. İşte olumsuz
4:32
pekiştirme tam olarak bu. Peki bu
4:34
pekiştireçler yani beynimizi harekete
4:36
geçiren bu ödüller neye benziyor? Onları
4:39
beynimizin kullandığı farklı para
4:41
birimleri gibi düşünebiliriz. Ve tahmin
4:43
edeceğiniz gibi her para biriminin
4:45
değeri yani satın alma gücü aynı değil.
4:47
Temelde iki ana tür para birimimiz var.
4:49
Birincil ve ikincil pekiştireçler.
4:51
Birincil olanlar hani doğuştan gelen
4:53
temel ihtiyaçlarımız. Yemek gibi, su
4:56
gibi, uyku gibi. Bunlar için kimsenin
4:58
bize değerli olduğunu öğretmesi
4:59
gerekmez. İkincil pekiştireç derse
5:02
değerini sonradan yaşayarak öğrendiğimiz
5:04
şeyler. Mesela bir sınavdan alınan
5:06
yüksek bir not, samimi bir teşekkür ya
5:09
da sosyal medyada gelen o küçük beğeni.
5:11
Bunların hepsi ikincil pekiştireç. İşte
5:13
bakın burası belki de en önemli kısım.
5:15
Alışkanlıklarımızı kırmak ya da yepyeni
5:18
bir tane inşa etmek istiyorsak bu
5:20
kuralları bilmemiz şart. Pekiştirmenin
5:22
altın kuralları var. Ve en önemlisi ne
5:24
biliyor musunuz? Zamanlama. Ödül yani
5:27
pekiştireç davranışın hemen ama hemen
5:29
ardından gelmeli. Mesela diyeti bozmanın
5:32
neden bu kadar kolay olduğunu hiç
5:33
düşündünüz mü? Çünkü o tatlının verdiği
5:35
o anlık az haftalar sonra tartıda
5:38
göreceğiniz o güzel rakamdan çok daha
5:40
güçlü, çok daha hızlı bir pekiştireç. O
5:42
yüzden yeni bir alışkanlık mı kazanmak
5:44
istiyorsunuz? O zaman kendinize anlık
5:47
küçük ödüller belirleyin. Davranışla
5:49
ödül arasındaki zamanı ne kadar
5:51
kısaltırsanız o kadar başarılı
5:52
olursunuz. Peki davranışlarımızın bu
5:55
gizli haritasını çıkaran, bu güçlü
5:58
fikirleri bize sunan bu mimarlar
6:00
kimlerdi? Gelin onlarla da kısaca bir
6:02
tanışalım. İzleyerek öğrenme yani sosyal
6:06
öğrenme kuramının öncüsü Julian Rotter.
6:08
kendisi bize diyor ki sadece kendi
6:11
hatalarımızdan değil başkalarının
6:13
hatalarını izleyerek de pekala ders
6:15
çıkarabiliriz. Ne kadar doğru değil mi?
6:17
Pekiştirme yoluyla öğrenmenin yani o
6:20
meşhur edimsel koşullanmanın arkasındaki
6:22
dev isimse BF Skinner. Skinner'ın tezi
6:25
çok net. En karmaşık insan davranışları
6:27
bile yarattığı basit sonuçlar tarafından
6:30
kontrol edilir. Ve eğer bu prensibi
6:31
anlarsanız o davranışları
6:33
değiştirebilirsiniz de. Tamam. Teoriyi
6:36
bir kenara bırakalım. Bütün bu
6:37
anlattıklarımız sizin için, günlük
6:39
hayatınız için ne anlama geliyor?
6:41
Aslında şu anlama geliyor. Bu iki
6:43
öğrenme yolunu anlamak kendi
6:45
alışkanlıklarınızın mimarı olmanız için
6:47
elinize bir anahtar seti veriyor. Hangi
6:50
davranışları farkında bile olmadan
6:52
kopyaladığınızı, hangi küçük ödüllerin
6:54
ya da kaçışların sizi yönettiğini
6:56
anladığınız an işte o an kontrolü
6:58
elinize alabilirsiniz. Şimdi sizden bir
7:00
an durup düşünmenizi istiyorum. Sizi her
7:02
sabah o ertele tuşuna bastıran şey ne? O
7:05
anlık rahatlama hissi mi? Yani bir
7:07
olumsuz pekiştirme mi? Peki ya
7:10
sıkıldığınız anda elinizin hemen
7:12
telefona gitmesi, orada göreceğiniz
7:14
komik bir videonun vaadi yani bir olumlu
7:17
pekiştirme mi sizi çekiyor? Ya da hangi
7:20
arkadaşınızın hayat tarzını sırf elde
7:22
ettiği sonuçlar size çok çekici geldiği
7:24
için farkında olmadan kendinize model
7:26
alıyorsunuz? İşte hayatımızı yöneten bu
7:29
görünmez ipleri fark etmek onları
7:31
yönetmek için atacağınız ilk ve en
7:34
önemli adımdır.